БЕЛЫЙ ПАРАХОД.- CON TẦU TRẮNG (Часть VII- Phần VII)

Перевел: Фам Мань Хунг.
Оцифровывала и составила: Сирень - форум nuocnga.net, Ханой. 
----------------------------------------------------------------

Айтматов Чингиз

БЕЛЫЙ ПАРАХОД


   VII.

Рано утром мальчик проснулся от прикосновения руки. Рука деда была холодная, с улицы. Мальчик невольно поежился…
- Лежи, лежи. — Дед согрел руки дыханием, пощупал его лоб, потом положил ладонь на грудь, на живот. — Да ты, никак, занемог, — огорчился дед.
- Жар у тебя. А я думаю, что он лежит? В школу пора.
- Я сейчас, я встану, — приподнял голову мальчик, и все закружилось у него перед глазами, и в ушах зашумело.
- И не думай вставать. — Дед уложил мальчика на подушку. — Кто повезет тебя в школу больного? Ну-ка, покажи язык.
Мальчик попытался настоять на своем:
- Учительница заругает. Очень не любит она, кто пропускает школу…
- Не заругает. Я сам скажу. Ну-ка, давай покажи язык.

Дед внимательно осмотрел язык и горло мальчика. Долго искал пульс: задубелые от грубой работы, жесткие пальцы деда каким-то чудом улавливали толчки сердца в горячей, потной руке мальчика. Убедившись в чем-то, старик успокаивающе произнес:
- Бог милостив. Ты просто озяб немного. Холод вошел в тебя. Ты сегодня полежи в постели, а перед сном я натру тебе ступни и грудь горячим курдючным жиром. Пропотеешь — и, бог даст, встанешь утром как дикий кулан.

Вспомнив о вчерашнем и о том, что еще ждет его, старика, Момун помрачнел, сидя в постели внука, вздохнул и призадумался. «Бог с ним», — прошептал со вздохом.
- Это когда же ты заболел? Что ж ты молчал? — обратился он к мальчику.
- Вечером, что ли?
- Да под вечер. Когда увидел маралов за рекой. Я прибежал к тебе. А потом мне стало холодно. Старик сказал почему-то виноватым голосом:
- Ну, ладно… Ты лежи, а я пойду.
Он поднялся, но мальчик задержал его:
- Ата, а там сама Рогатая мать-олениха, да? Та, что белая, как молоко, глаза вот такие, смотрит как человек…
- Дурачок ты, — осторожно улыбнулся старик Момун. — Ну, пусть будет по-твоему. Может, то и она, — сказал он глухо, — пречудная мать-олениха, кто знает?.. Я вот думаю…

Старик не договорил. В дверях появилась бабка. Она спешила со двора, она уже что-то разведала.
- Иди, старик, туда, — с порога заговорила бабка. Дед Момун сразу сник при этом, стал жалким, пришибленным. — Там они хотят выволочь бревно из реки машиной, — говорила бабка. — Так ты иди, делай все, что прикажут… Ох ты, боже мой, молоко-то еще не кипяченное! — спохватилась бабка и принялась разжигать плиту, греметь посудой.

Старик хмурился. Хотелось ему что-то возразить, что-то сказать. Но бабка не дала ему рта раскрыть.
- Ну ты чего уставился? — возмутилась бабка. — Чего артачишься? Не нам с тобой артачиться, горе ты мое. Ну кто ты есть такой против них? К Орозкулу вон люди приехали какие. Машина у них какая. Нагрузишь, так десять бревен увезет по горам. А Орозкул на нас и не глядит даже. Как я ни уговаривала, как ни унижалась. Дочь твою не пустил на порог. Сидит она, неродиха твоя, у Сейдахмата. Глаза повыплакала. И проклинает она тебя — отца своего безмозглого…
- Ну, хватит, — не стерпел старик и, направляясь к двери, сказал: — Молока дай горячего, заболел вон мальчонка.
- Дам, дам молока горячего, иди, иди, ради бога. — И, выпроводив старика, она еще бурчала: — И чего на него нашло такое? Никогда никому не перечил, тише воды, ниже травы был — и на тебе вдруг! Да еще на коня орозкуловского вскочил, да еще поскакал. И все это из-за тебя, — стрельнула она злым взглядом в сторону мальчика. — Было бы за кого на рожон лезть…

Потом она принесла мальчику горячего молока с желтым топленым маслом. Молоко обжигало губы. А бабка настаивала, принуждала:
- Пей, пей, погорячее, не бойся. Простуду только горячим выгонишь.
Мальчик обжигался, слезы выступили у него на глазах. И бабка вдруг подобрела:
- Ну, остуди, остуди немного… И надо же, приболел ты у нас в такое время! — вздохнула она.
Мальчику давно уже не терпелось помочиться. Он встал, чувствуя во всем теле какую-то странную, сладкую слабость. Но бабка упредила:
- Постой, я сейчас принесу тебе тазик.
Неловко отвернувшись, мальчик заструил в тазик, удивляясь тому, что моча такая желтая и горячая.
Он чувствовал себя гораздо легче. Голова болела меньше.

Мальчик лежал в постели спокойно, благодарный бабке за ее услугу, и думал, что надо к утру выздороветь и обязательно отправиться в школу. Он думал еще о том, как он расскажет в школе о трех маралах, появившихся у них в лесу, о том, что белая матка маралья — это и есть сама Рогатая мать-олениха, что с ней телок, большой уже и крепкий, и с ними здоровенный бурый марал с огромными рогами, что он сильный и охраняет от волков Рогатую мать-олениху и ее детеныша. И думал, что он расскажет еще о том, что если маралы останутся у них и никуда не уйдут, то Рогатая мать-олениха скоро принесет дяде Орозкулу и тетке Бекей волшебную колыбель.

А маралы спустились утром к воде. Они вышли из верхнего леса, когда короткое осеннее солнце наполовину поднялось над горной грядой. Чем выше поднималось солнце, тем светлей и теплей становилось внизу среди гор. После ночного оцепенения лес оживал, наполнялся движением света и красок.
Пробираясь между деревьями, маралы шли не торопясь, греясь на солнечных полянках, пощипывая росную листву с веток. Они шли в том же порядке — впереди самец-рогач, посредине телок и последней — крутобокая матка. Рогатая мать-олениха. Маралы шли по той же тропе, по которой вчера Орозкул с дедом Момуном спускали к реке злополучное сосновое бревно. След волока оставался на горном черноземе еще свежей, пропаханной бороздой с рваными клочьями дерна. Тропа эта выводила к броду, где было оставлено засевшее на речном пороге бревно.

Маралы направлялись к этому месту, потому что оно удобно для водопоя. Орозкул, Сейдахмат и двое людей, прибывших за лесом, шли сюда с тем, чтобы посмотреть, как лучше подогнать машину, чтобы, подцепив трос, выволочь бревно из реки. Дед Момун неуверенно шел позади всех, понурив голову. Он не знал, как ему быть после вчерашнего скандала, как вести себя, что делать. Допустит ли Орозкул его к работе? Не прогонит ли, как вчера, когда он хотел на коне вытащить бревно? А что, если скажет: «А тебе что здесь? Сказано ведь, что ты уволен с работы!» Что, если обругает при людях и отправит домой? Сомнения одолевали старика, он шел, как на пытку, и все же шел. Сзади следовала бабка. Она шла вроде бы сама по себе, вроде бы из любопытства. Но, по сути, она конвоировала старика. Она гнала Расторопного Момуна на примирение с Орозкулом, на то, чтобы он заслужил у Орозкула прощение.

Орозкул ступал важно, по-хозяйски. Шел, отдуваясь, посапывая, и строго поглядывал по сторонам. И хоть болела с перепоя голова, он испытывал мстительное удовлетворение. Оглянувшись, он увидел, как семенил следом дед Момун, точно преданная собака, побитая хозяином. «Ничего, ты еще у меня не то запоешь. Я теперь на тебя и не гляну. Ты для меня пустое место. Ты еще сам повалишься мне в ноги», — злорадствовал Орозкул, вспоминая, как истошным криком орала прошлой ночью у его ног жена, когда он пинал ее, когда гнал ее пинками с порога. «Пусть! Вот отправлю этих с бревнами, я их еще сведу, пусть погрызутся. Теперь она отцу глаза повыдерет. Озверела, как волчица», — думал Орозкул в промежутках разговора на ходу с приезжим человеком.

Человека этого звали Кокетай. То был дюжий черный мужик, колхозный счетовод с приозерья. С Орозкулом он давно вел дружбу. Лет двенадцать тому назад построил Кокетай себе дом. Орозкул помог лесом. Продал по дешевке кругляки на распиловку досок. Потом мужик женил старшего сына, поставил и молодым дом. И тоже Орозкул снабдил его бревнами. Теперь Кокетай отделял младшего сына, и опять потребовалось лесу на стройку. И опять старый друг Орозкул выручал. Беда, как трудна жизнь! Одно сделаешь — ну, думаешь, теперь спокойно поживу. АН жизнь еще что-нибудь придумает. И без таких людей, как Орозкул, теперь не обойдешься…
- Бог даст, на новоселье пригласим вскоре. Приезжай, погуляем на славу, - говорил Кокетай Орозкулу.
Тот пыхтел самодовольно, папиросой дымил:
- Спасибо. Когда зовут — не отказываемся, а не зовут — не напрашиваемся. Позовешь, так приеду. Не впервой мне у тебя гостить. Я вот думаю сейчас: а не подождать ли тебе вечера, чтобы по темноте выехать? Главное, через совхоз незамеченным проехать. А не то, если засекут…

- Оно-то верно, — заколебался Кокетай. — Да долго ждать до вечера. Выедем потихоньку. Поста ведь нет на дороге, чтобы проверить нас?.. Случайно если наткнешься на милицию или на кого еще…
- То-то и оно! — пробурчал Орозкул, морщась от изжоги и головной боли.
- Сто лет ездишь по делам, и ни одна собака по дороге не встретится, а лес повезешь раз в сто лет — и влипнешь. Это всегда так…

Они замолчали, каждый думал о своем. Орозкул крепко досадовал теперь, что пришлось вчера бросить бревно в реке. А не то, был бы лес готов, погрузили бы его еще ночью и на рассвете отправил бы машину с глаз долой… Эх, и угораздило же вчера случиться такому делу! Это все старый дурень Момун, бунтовать решил, из-под власти хотел выйти, из подчинения. Ну ладно же! Что-что, а это тебе не пройдет так просто…

Маралы пили воду, когда люди пришли к реке на противоположный берег. Странные существа эти люди — суетливые, шумливые. Занятые своими делами и разговорами, они и не замечали животных, стоящих напротив, через реку.
Маралы стояли в красных утренних кустах речного тугая, войдя по щиколотку в воду, на чистом галечнике прибрежной отмели. Пили они небольшими глотками, не торопясь, с перерывами. Вода была ледяная. А солнце пригревало сверху все горячей и приятней. Утоляя жажду, маралы наслаждались солнцем. На спинах высыхала упавшая с веток по пути обильная роса. Легкий дымок курился со спин маралов. Покойное и благостное было утро того дня.

А люди так и не замечали маралов. Один человек вернулся к машине, другие остались на берегу. Пошевеливая ушами, маралы чутко улавливали доносившиеся до них изредка голоса и замерли, вздрогнув кожей, когда на том берегу появилась автомашина с прицепом. Машина гремела, рокотала. Маралы шевельнулись, решили уйти. По машина вдруг остановилась, перестала греметь и гудеть. Животные помедлили, потом все же осторожно двинулись с места — люди на том берегу слишком громко говорили и слишком суетливо двигались.

Маралы тихонько пошли тропкой в мелком тугае, их спины и рога то и дело показывались среди кустов. А люди так и не замечали их. И лишь когда маралы стали пересекать открытую прогалину сухого паводкового песка, люди увидели их как на ладони. На сиреневом песке, в ярком солнечном освещении. И застыли с разинутыми ртами, в разных позах.
- Смотри, смотри, что такое! — первым вскрикнул Сейдахмат. — Олени! Откуда они здесь?
- Что кричишь, что шумишь? Какие тебе олени, маралы это. Мы их вчера еще видели, — небрежно изрек Орозкул. — Откуда они? Пришли, стало быть.
- Пай, пай, пай! — восхищался дюжий Кокетай п от возбуждения расстегнул душивший его ворот рубашки. — А гладкие какие, — восхитился он, — отъелись…
- А матка-то какая! Смотри, как ступает, — вторил ему шофер, вытаращив глаза. — Ей-богу, с кобылицу-двухлетку. Первый раз вижу.
- А бык-то! Рожища-то смотри! Как только он их носит! И не боятся ничего. Откуда они такие, Орозкул? — допытывался Кокетай, с вожделением поблескивая свиными глазками.
- Заповедные, видать, — ответил Орозкул важно, с чувством хозяйского достоинства. — Из-за перевала пришли, с той стороны. А не боятся? Непуганые, вот и не боятся.
- Эх, ружье бы сейчас! — ляпнул вдруг Сейдахмат. — Мяса центнера на два потянет, а?

Момун, до сих пор робко стоявший в стороне, не утерпел:
- Да что ты, Сейдахмат. Охота на них запрещена, — сказал он негромко.
Орозкул искоса метнул на старика хмурый взгляд. «Ты еще у меня тут голос подаешь!» — подумал он с ненавистью. Хотел обругать его так, чтобы наповал убить, но сдержался. Все же посторонние присутствовали.
- Нечего попусту поучать, — раздраженно проговорил он, не глядя на Момуна. — Запрещена охота там, где они водятся. А у нас они не водятся. И мы за них не отвечаем. Ясно? — грозно глянул он на растерявшегося старика.
- Ясно, — покорно ответил Момун и, опустив голову, отошел в сторону.
Тут бабка еще раз украдкой дернула его за рукав.
- Ты бы уж молчал, — прошипела она укоризненно. Все как-то пристыженно потупились. Снова принялись смотреть вслед уходящим по крутой тропинке животным. Маралы поднимались на обрыв гуськом. Впереди бурый самец, горделиво неся свои мощные рога, за ним комолый телок, и замыкала это шествие Рогатая мать-олениха. На фоне чистого глинистого сброса маралы выглядели четко и грациозно. Каждое их движение, каждый шаг их были на виду.

- Эх, красота какая! — не удержался от восторга шофер, лупоглазый молодой парень, очень смирный с виду. — Жаль, что не захватил фотоаппарата, вот было бы…
- Ну, ладно, красота, — недовольно перебил его Орозкул. — Нечего стоять. Красотой сыт не будешь. Давай подгони машину задом к берегу, прямо в воду, с краю чтобы. А ты, Сейдахмат, разувайся, — распорядился он, упиваясь в душе своей властью. — И ты, — указал он шоферу. — И давайте цепляйте трос к бревну. Да поживей. Дело еще будет.

Сейдахмат принялся стаскивать с ног сапоги. Они ему были тесноваты.
- Что смотришь, помоги ему, — тычком незаметным толкнула старика бабка.
- И разувайся, сам лезь в воду, — подсказывала она злобным шепотком.
Дед Момун кинулся стаскивать сапоги с Сейдахмата и сам быстренько разулся. Тем временем Орозкул с Кокетаем командовали машиной:
- Давай сюда, сюда давай.
- Левее немного, левее. Вот так.
- Еще немножко.

Заслышав внизу непривычный шум машины, маралы на тропе убыстряли шаг. Тревожно оглядываясь, выскочили на обрыв и скрылись в березах.
- О, исчезли! — спохватился Кокетай. Он воскликнул это с сожалением, точно из рук добыча ушла.
- Ничего, никуда они не денутся! — отгадывая его мысли и довольный этим, хвастался Орозкул. — Сегодня до вечера не уедешь, будешь моим гостем. Сам бог велит. Попотчую я тебя на славу. — И, хохотнув, хлопнул друга по плечу. Орозкул мог быть и веселым.
- Ну, коли так, как велишь, — ты хозяин, я гость, — покорился дюжий Кокетай, обнажая в улыбке могучие желтые зубы.

Машина стояла уже на берегу, задними колесами в воде, в полколеса. Глубже заехать шофер не рискнул. Теперь предстояло протащить трос к бревну. Если хватит длины троса, то выволочь бревно из плена подводных камней труда особого не составляло.

Трос был стальной — длинный и тяжелый. Надо было тащить его по воде к бревну. Шофер разувался неохотно, с опаской поглядывал на воду. Он еще не решил окончательно: стоит ли лезть в реку в сапогах или лучше будет разувшись. «И пожалуй, лучше босиком, — думал он. — Все равно вода зальется за голенища. Глубина вон какая, почти до бедра. А потом ходи весь день в мокрой обуви». Но он также представлял себе и то, какая, должно быть, холодная сейчас вода в реке.

Этим и воспользовался дед Момун.
- Ты не разувайся, сынок, — подскочил он к нему. — Мы пойдем с Сейдахматом.
- Да не стоит, аксакал, — возразил, смутившись, шофер.
- Ты гость, а мы здешние, ты садись за руль, — уговорил его дед Момун.
И когда они с Сейдахматом, продев кол в моток стального троса, потащили его по воде, Сейдахмат возопил благим матом:
- Ай, ай, лед, а не вода!
Орозкул с Кокетаем посмеивались снисходительно, подбадривали его:
- Терпи, терпи! Найдем чем согреть тебя!

А дед Момун не издал ни звука. Он даже не почувствовал леденящего холода. Вобрав голову в плечи, чтобы стать незаметнее, шел босыми ногами по скользким подводным камням, моля бога лишь об одном, чтобы Орозкул не вернул его, чтобы не прогнал, чтобы не обругал при людях, чтобы простил его, глупого, несчастного старика…

И Орозкул ничего не сказал. Он вроде бы и не заметил усердия Момуна, не считая его за человека. А в душе торжествовал, что все же сломил взбунтовавшегося старика. «Так-то, — ехидно посмеивался Орозкул про себя. — Приполз, упал мне в ноги. Ух, нет у меня большей власти, не таких бы крутил в бараний рог! Не таких заставил бы ползать в пыли. Дали бы мне хотя бы колхоз или совхоз. Я бы уж порядок навел. Распустили народ. А сами теперь жалются: председателя, мол, не уважают, директора не уважают. Какой-нибудь чабан, а говорит с начальством, как ровня. Дураки, власти недостойные!
Разве же с ними так надо обращаться?

Было ведь времечко, головы летели — и никто ни звука. Вот это было — да! А что теперь? Самый никудышный из никудышных и тот вон вздумал вдруг перечить. Ну-ну, поползай у меня, поползай», — злорадствовал Орозкул, поглядывая изредка в сторону Момуна.


А тот, бредя по ледяной воде, скорчившись, тащил трос вместе с Сейдахматом и довольствовался тем, что Орозкул, кажется, простил его. «Ты уж прости меня, старого, что так получилось, — мысленно обращался он к Орозкулу. — Не утерпел вчера. Поскакал к внуку в школу. Одинокий ведь он, вот и жалеешь. А сегодня он в школу не пошел. Приболел что-то. Забудь, прости. Ты ведь мне тоже не чужой. Думаешь, не хочу я счастья тебе и дочери? Если бы бог дал, если бы услышал я крик новорожденного жены твоей, моей дочери, — не сойти мне с места, пусть бог тут же возьмет мою душу. Клянусь, от счастья плакал бы. Только ты не обижай мою дочь, прости меня. А работать - так пока я на ногах, я все сработаю. Все сделаю. Ты только скажи…»

Стоя в сторонке на берегу, бабка жестами и всем видом своим говорила старику: «Старайся, старик! Видишь, он простил тебя. Делай, как я тебе говорю, и все уладится».


Мальчик спал. Один раз только он проснулся, когда где-то прогрохотал выстрел. И снова уснул. Измученный вчерашней бессонницей и болезнью, сегодня он спал глубоким и спокойным сном. И во сне он чувствовал, как приятно лежать в постели, свободно вытянувшись, не испытывая ни жара, ни озноба. Он проспал бы, наверно, очень долго, если бы не бабка с теткой Бекей. Они старались говорить вполголоса, но загремели посудой, и мальчик проснулся.

- Держи вот большую чашку. И блюдо возьми, — оживленно шептала бабка в передней комнате. — А я понесу ведро и сито. Ох, поясница моя! Замаялась. Столько работы сделали. Но, слава богу, я так рада.
- Ой, не говори, энеке, и я так рада. Вчера умереть готова была. Если бы не Гульджамал, наложила бы руки на себя.
- Скажешь еще, — урезонила бабка. — Перцу взяла? Пошли. Сам бог послал дар свой на примирение ваше. Пошли, пошли.

Выходя из дома, уже на пороге, тетка Бекей спросила бабку про мальчика:
-А он все спит?
- Пусть поспит пока, — ответила бабка. — Как будет готово, принесем ему шурпы погорячей.
Мальчик больше не уснул. Со двора слышались шаги и голоса. Тетка Бекей смеялась, и Гульджамал и бабка смеялись в ответ ей. Доносились и какие-то незнакомые голоса. «Это, наверно, те люди, которые приехали ночью, — решил мальчик. — Значит, они еще не уехали». Не слышно, не видно было только деда Момуна. Где он? Чем занят?

Прислушиваясь к голосам снаружи, мальчик ждал деда. Ему очень хотелось поговорить с ним о маралах, которых он видел вчера. Скоро ведь зима. Надо бы им сена побольше оставить в лесу. Пусть едят. Надо их так приручить, чтобы они совсем не боялись людей, а приходили бы прямо через реку сюда, во двор. И здесь им давать что-нибудь такое, что они больше всего любят. Интересно, что они любят больше всего? Телка-мараленка приучить бы, чтобы везде ходил следом. Вот здорово было бы. Может быть, он и в школу ходил бы с ним?..

Мальчик ждал деда, но тот не появлялся. А пришел вдруг Сейдахмат. Очень довольный чем-то. Веселый. Сейдахмат покачивался, улыбаясь сам себе. И когда он подошел ближе, в нос ударил спиртной запах. Мальчик очень не любил этот дурной, резкий запах, напоминавший о самодурстве Орозкула, о страданиях деда и тетки Бекей. Но, в отличие от Орозкула, Сейдахмат, когда напивался, добрел, веселел и вообще становился какой-то безобидно глуповатый, хотя он и трезвый-то не отличался умом. Между ним и дедом Момуном происходил в подобных случаях примерно такой разговор:

- Что усмехаешься, как дурачок, Сейдахмат? И ты надрался?
- Аксакал, я тебя так люблю! Честное слово, аксакал, как отца родного.
- Э-эх, в твои-то годы! Другие вон машины гоняют, а ты языком своим не управляешь. Мне бы твои годы, да я бы, по крайней мере, на тракторе сидел бы.
- Аксакал, в армии командир мне сказал, что я неспособен по этой части. Зато я пехота, аксакал, а без пехоты — ни туды и ни сюды…
- Пехота! Лодырь ты, а не пехота. А жена у тебя…

У бога глаз нет. Сто таких, как ты, не стоят одной Гульджамал.
- Потому мы и здесь, аксакал, — я один, и она одна.
- Да что с тобой говорить. Здоровый как бык, а ума… — дед Момун безнадежно махал рукой.
- Му-у-у-у, — мычал и смеялся вслед ему Сейдахмат. Потом, остановившись посреди двора, запевал свою странную, невесть где услышанную песню:

С рыжих, рыжих гор
Я приехал на рыжем жеребце.
Эй, рыжий купец, открывай двери,
Будем пить рыжее вино!
С бурых, бурых гор
Я приехал на буром быке.
Эй, бурый купец, открывай двери,
Будем пить бурое вино!.

И так могло продолжаться бесконечно, ибо приезжал он с гор на верблюде, на петухе, на мыши, на черепахе — на всем, что могло передвигаться. Пьяный Сейдахмат нравился мальчику даже больше, чем трезвый.
И потому, когда появился подвыпивший Сейдахмат, мальчик приветливо улыбнулся ему.
- Ха! — воскликнул Сейдахмат удивленно. — А мне сказали, что ты болеешь. Да ты вовсе не болеешь. Ты почему не бегаешь на дворе? Так не пойдет… — Он повалился к нему на постель и, обдавая спиртным духом и запахом сырого, парного мяса, который шел от его рук и одежды, стал тормошить мальчика и целовать. Щеки его, заросшие грубой щетиной, обожгли лицо мальчика.
- Ну, хватит, дядя Сейдахмат, — попросил мальчик. — А где дедушка, ты не видел его?
- Дед твой там, это самое, — Сейдахмат неопределенно покрутил руками в воздухе. — Мы это… Бревно вытаскивали из воды. Ну и выпили для согрева. А сейчас он, это самое, мясо варит. Ты вставай. Давай одевайся — и пошли. Как же так! Это неправильно. Мы все там, а ты один здесь.
- Дедушка не велел мне вставать, — сказал мальчик.
- Да брось ты, не велел. Пойдем посмотрим. Такое не каждый день бывает. Сегодня пир. И чашка в жиру, и ложка в жиру, и рот в жиру! Вставай.

С пьяной неуклюжестью он стал одевать мальчика.
- Я сам, — пробовал отказаться мальчик, испытывая смутные приступы головокружения.
Но пьяный Сейдахмат не слушал его. Он считал, что делает благо, поскольку мальчика бросили одного дома, а сегодня такой день, когда и чашка в жиру, и ложка в жиру, и рот в жиру…

Пошатываясь, мальчик вышел вслед за Сейдахматом из дома. День в горах стоял ветреный, полуоблачный. Облака быстро перемещались по небу. И пока мальчик прошел веранду, погода дважды резко изменилась — от нестерпимо яркого солнечного дня до неприятной сумрачности. Мальчик почувствовал, как у него от этого заболела голова. Подгоняемый порывом ветра, в лицо ударил дым костра. Глаза защипало. «Стирают, наверно, сегодня белье», — подумал мальчик, потому что обычно костер раскладывали во дворе в день большой стирки, когда воду грели на все три дома в громадном черном котле. В одиночку этот котел и не поднимешь. Тетка Бекей и Гульджамал поднимали его вдвоем.

Мальчик любил большую стирку. Во-первых, костер на открытом очаге, — побаловаться можно с огнем, не то что в доме. Во-вторых, очень интересно развешивать выстиранное белье. Белые, синие, красные тряпки на веревке украшают двор. Мальчик любил и подкрадываться к белью, висящему на веревке, касаться щекой влажной ткани.
В этот раз никакого белья во дворе не было. А огонь под казаном разложили сильный — пар густо валил из кипящего казана, до краев наполненного большими кусками мяса. Мясо уже уварилось: мясной дух и запах костра защекотали обоняние, вызывали во рту слюну. Тетка Бекей в новом красном платье, в новых хромовых сапогах, в цветистом полушалке, сбившемся на плечи, наклонившись над костром, снимала поварешкой пену, а дед Момун, стоя подле нее на коленях, ворочал горячие поленья в очаге.
- Вон он, твой дед,- сказал Сейдахмат мальчику.- Пошли.
И сам только было затянул:
С рыжих, рыжих гор Я приехал на рыжем жеребце, - как из сарая высунулся Орозкул, бритоголовый, с топором в руке, с засученными рукавами рубашки.
- Ты где пропадаешь? - грозно окликнул он Сейдахмата. - Гость тут дрова рубит, - кивнул он на шофера, коловшего поленья, - а ты песни поешь.
- Ну, мы это в два счета, — успокоил его Сейдахмат, направляясь к шоферу. — Давай, брат, я сам.

А мальчик приблизился к деду, стоявшему на коленях подле очага. Он подошел к нему сзади.
- Ата, — сказал он.
Дед не слышал.
- Ата, — повторил мальчик и тронул деда за плечо. Старик оглянулся, и мальчик не узнал его. Дед тоже был пьян. Мальчик не мог припомнить, когда он видел деда хотя бы подвыпившим. Если и случалось такое, то разве где-нибудь на поминках иссык-кульских стариков, где водку подносят всем, даже женщинам. Но чтобы так просто — этого еще не случалось с дедом.

Старик обратил на мальчика какой-то далекий, странный, дикий взгляд. Лицо его было горячим и красным, и когда он узнал внука, еще больше покраснело. Оно залилось пылающей краской и тут же побледнело. Дед торопливо поднялся на ноги.
- Ты что, а? — глухо сказал он, прижимая к себе внука. — Ты что, а? Ты что? — И кроме этих слов, он не мог произнести ничего, словно утратил дар речи.

Его волнение передалось мальчику.
- Ты заболел, ата? — с тревогой спросил он.
- Нет-нет. Я так просто, — пробормотал дед Момун. — Ты иди, походи немного. А я тут дрова, это самое…

Он почти оттолкнул внука от себя и, будто отвернувшись от всего мира, снова повернулся лицом к очагу. Он стоял на коленях и не оглядывался, никуда не смотрел, занятый лишь собой и костром. Старик не видел, как внук его растерянно потоптался и пошел по двору, направляясь к Сейдахмату, коловшему дрова.

Мальчик не понимал, что произошло с дедом и что происходило во дворе. И лишь подойдя поближе к сараю, он обратил внимание на большую груду красного свежего мяса, наваленного кучей на шкуру, разостланную но земле волосом вниз. По краям шкуры еще сочилась бледными струйками кровь. Поодаль, там, куда выбрасывали нечистоты, собака, урча, мотала требуху. Возле кучи мяса сидел на корточках, как глыба, какой-то незнакомый огромный темнолицый человек. То был Кокетай. Он и Орозкул с ножами в руках разделывали мясо. Спокойно, не торопясь, перекидывали они расчлененные мослы с мясом в разные места на растянутой шкуре.
- Удовольствие одно! А запах какой! — говорил басом черный дюжий мужик, принюхиваясь к мясу.
- Бери, бери, бросай в свою кучу, — щедро предлагал ему Орозкул. — Бог дал нам из своего стада в день твоего приезда. Такое не каждый день случается.

Орозкул при этом пыхтел, то и дело вставал, оглаживал свой тугой живот, точно он объелся чего-то; и сразу было заметно, что он уже крепко выпил. Задыхался, сипя, и вскидывал голову, чтобы передохнуть. Его мясистое, как коровье вымя, лицо лоснилось от самодовольства и сытости.

Мальчик оторопел, холодом обдало его, когда он увидел под стеной сарая рогатую маралью голову. Отсеченная голова валялась в пыли, пропитанной темными пятнами стекшей крови. Она напоминала корягу, выброшенную с дороги. Возле головы валялись четыре ноги с копытами, отрезанные в коленных суставах.

Мальчик с ужасом глядел на эту страшную картину. Он не верил своим глазам. Перед ним лежала голова Рогатой матери-оленихи. Он хотел бежать отсюда, но ноги не повиновались ему. Он стоял и смотрел на обезображенную, мертвую голову белой маралицы. Той самой, что вчера еще была Рогатой матерью-оленихой, что вчера еще смотрела на него с того берега добрым и пристальным взглядом, той самой, с которой он мысленно разговаривал и которую он заклинал принести на рогах волшебную колыбель с колокольчиком. Все это вдруг превратилось в бесформенную кучу мяса, ободранную шкуру, отсеченные ноги и выброшенную вон голову.

Надо было ему уйти, а он стоял, окаменев, не соображая, как и почему все это произошло. Черный дюжий мужик, тот, что разделывал мясо, поддел из кучи острием ножа почку и протянул ее мальчику.
- На, мальчик, изжарь на углях, вкусно будет, — сказал он.
- Возьми! — приказал Орозкул.

Мальчик протянул руку, не чуя ее, и стоял теперь, сжимая в холодной руке еще теплую, нежную почку Рогатой матери-оленихи. А Орозкул тем временем поднял за рога голову белой маралицы.
- Ох и тяжелая! — покачал он ее на весу. — Рога одни сколько весят.
Он пристроил голову боком па колоду, взял топор и принялся вырубать рога из черепа.
- Ай да рога! — приговаривал он, с хрястом всаживая острие топора в основание рогов. — Это мы деду твоему, — он подмигнул мальчику. — Как помрет, поставим рога ему па могилу. Пусть теперь скажет кто, что мы его не уважаем. Куда больше! За такие рога не грех хоть сегодня помереть! — хохотнул он, нацеливаясь топором.
Рога не поддавались. Оказалось, не так просто их вырубить. Пьяный Орозкул рубил невпопад, и это бесило его. Голова свалилась с колоды. Тогда Орозкул стал рубить ее на земле. Голова отскакивала, а он гонялся за ней с топором.

Мальчик вздрагивал, всякий раз невольно пятился, но не мог заставить себя уйти отсюда. Как в кошмарном сновидении, прикованный к месту жуткой и непонятной силой, он стоял и дивился тому, что остекленевший, немигающий глаз Рогатой матери-оленихи не бережется топора. Не моргает, не зажмурится от страха. Голова давно уже извалялась в грязи и пыли, но глаз оставался чистым и, казалось, все еще смотрел на мир с немым, застывшим удивлением, в котором застала его смерть. Мальчик боялся, что пьяный Орозкул попадет по глазу.
А рога не поддавались. Орозкул все больше выходил из себя, свирепел и, уже не разбирая, бил по голове как попало — и обухом, и лезвием топора.
Да так поломаешь рога. Дай мне, — подошел Сейдахмат.
- Прочь! Я сам! Черта с два — поломаешь! — прохрипел Орозкул, взмахивая топором.
- Ну как хочешь, — плюнул Сейдахмат, направляясь к себе домой.
За ним последовал тот самый черный дюжий мужик. Он тащил в мешке свою долю мяса.

А Орозкул с пьяным упорством продолжал четвертовать за сараем голову Рогатой матери-оленихи. Можно было подумать, что он совершал долгожданную месть.
- Ах ты, сволочь! — с пеной у рта пинал он голову сапогом, точно мертвая голова могла его слышать. — Ну, нет, врешь! — налетал он с топором снова и снова. — Не я буду, если не доконаю тебя. На тебе! На тебе! — крушил он топором.
Череп трещал, отлетали по сторонам осколки костей.

Мальчик коротко вскрикнул, когда топор невзначай пришелся поперек глаза. Из развороченной глазницы хлынула темная, густая жидкость. Умер глаз, исчез, опустел…
- Я и не такие головы могу размозжить! И не такие рога обломаю! — рычал Орозкул в припадке дикой злобы и ненависти к этой безвинной голове.

Наконец ему удалось проломить череп и в темени и на лбу. Тогда он бросил топор, схватился обеими руками за рога и, прижимая ногой голову к земле, крутанул рога со зверской силой. Он вырывал их, и они затрещали, как рвущиеся корни. То были те самые рога, на которых мольбами мальчика Рогатая мать-олениха должна была принести волшебную колыбель Орозкулу и тетке Бекей…

Мальчику стало дурно. Он повернулся, уронил почку на землю и медленно побрел прочь. Он очень боялся, что упадет или что его стошнит тут же, на I лазах у людей. Бледный, с холодной, липкой испариной на лбу, он проходил мимо очага, в котором ошалело горел огонь, над которым клубился горячий пар из котла и у которого, повернувшись ко всем спиной, сидел по-прежнему лицом к огню несчастный дед Момун. Мальчик не стал беспокоить деда. Ему хотелось быстрей добраться до постели и лечь, укрыться с головой. Не видеть, не слышать ничего. Забыть…

Навстречу ему попалась тетка Бекей. Нелепо разряженная, но с сине-багровыми следами Орозкуловых побоев на лице, худющая и неуместно веселая, носилась она сегодня в хлопотах «большого мяса».
- Что с тобой? — остановила она мальчика.
- У меня голова болит, — сказал он.
- Да милый ты мой, болезный, — сказала она вдруг в приступе нежности и принялась осыпать его поцелуями.
Она тоже была пьяна. От нее тоже противно разило водкой.
- Голова у него болит, — бормотала она умиленно. — Родненький ты мой! Ты, наверно, кушать хочешь?
- Нет, но хочу. Я хочу лечь.
- Ну так идем, идем, я тебя уложу. Что ж ты будешь один-одинешенек лежать. Ведь все будут у нас. И гости, и наши. И мясо уже готово. — И она потащила его с собой.

Когда они проходили снова мимо очага, из-за сарая появился Орозкул, упревший и красный, как воспаленное
вымя. Он победоносно свалил возле деда Момуна вырубленные им маральи рога. Старик привстал с места.
Не глядя на него, Орозкул поднял ведро с водой и, запрокидывая его на себя, стал пить обливаясь.
- Можешь помирать теперь, — бросил он, отрываясь от воды, и снова припал к ведру.
Мальчик слышал, как дед пролепетал:
- Спасибо, сынок, спасибо. Теперь и помирать но страшно. Как же, почет мне и уважение, стало быть…
- Я пойду домой, — сказал мальчик, чувствуя слабость в теле.
Тетка Бекей не послушалась.
- Нечего тебе там одному, — и почти насильно повела его в дом. Уложила на кровать в углу.

В доме у Орозкула все уже было готово к трапезе. Наварено, нажарено, наготовлено. Всем этим оживленно занимались бабка и Гульджамал. Бегала между домом и очагом на дворе тетка Бекей. В ожидании большого мяса баловались слегка чаем Орозкул и черный дюжий Кокетай, полулежа на цветных одеялах, с подушками под локтями. Они сразу как-то заважничали и чувствовали себя князьями. Сейдахмат наливал им чай на донышки пиал.

А мальчик тихо лежал в углу, скованный, напряженный. Снова его знобило. Он хотел встать и уйти, но боялся, что стоит ему только слезть с кровати, как его тут же вырвет. И потому он судорожно держал в себе этот комок, застрявший в горле. Боялся шевельнуться лишний раз.
Вскоре женщины вызвали Сейдахмата во двор. И появился он затем в дверях с горой дымящегося мяса в огромной эмалированной чашке. Он с трудом донес эту ношу и поставил ее перед Орозкулом и Кокетаем. Женщины внесли за ним еще разные кушанья.
Все стали рассаживаться заново, приготовили ножи и тарелки. Сейдахмат тем временем разливал водку по стаканам.
- Командиром водки буду я, — гоготал он, кивая на бутылки в углу.

Последним пришел дед Момун. Странный, слишком уж жалкий вид против обычного имел сегодня старик. Он хотел приткнуться где-нибудь сбоку, но черный дюжий Кокетай великодушно попросил его сесть рядом с ним.
- Проходите сюда, аксакал.
- Спасибо. Мы тут, мы ведь у себя, — пробовал отказаться дед Момун.
- Но все же вы самый старший, — настоял Кокетай и усадил его между собой и Сейдахметом. — Выпьем, аксакал, по случаю такой удачи вашей. Вам первое слово.

Дед Момун неуверенно прокашлялся.
- За мир в этом доме, — сказал он вымученно. — А там, где мир, там и счастье, дети мои.
- Правильно, правильно! — подхватили все, опрокидывая в глотки стаканы.
- А вы что ж? Нет, так не пойдет! Желаете счастья зятю и дочери, а сами не пьете, — упрекнул Кокетай засмущавшегося деда Момуна.
- Ну разве что за счастье, я что ж, — заторопился старик.
На удивление всем, он ахнул до дна почти полный стакан водки и, оглушенный, замотал старой головой.
- Вот это да!
- Наш старик не чета другим!
- Молодец ваш старик!

Все смеялись, все были довольны, все хвалили деда. В доме стало жарко и душно. Мальчик лежал в тягостных муках, его все время мутило. Он лежал с закрытыми глазами и слышал, как опьяневшие люди чавкали, грызли, сопели, пожирая мясо Рогатой матери-оленихи, как угощали друг друга вкусными кусками, как чокались замызганными стаканами, как складывали в чашку обглоданные кости.
- Не мясо, а молодой жеребенок! — похватил Кокетай, причмокивая губами.
- А что ж мы, дураки, что ли, жить в горах и не есть такого мяса, — говорил Орозкул.
- Верно, для чего мы здесь живем, — поддакивал Сейдахмат.

Все хвалили мясо Рогатой матери-оленихи: и бабка, и тетка Бекей, и Гульджамал, и даже дед Момун. Мальчику тоже совали и подавали на тарелке мясо и другие кушанья. Но он отказывался, и, видя, что ему нездоровится, пьяные оставили его в покое.

Мальчик лежал, стиснув зубы. Ему казалось, что так легче будет удержать тошноту. Но еще больше мучило
его сознание собственной беспомощности, то, что не в силах был ничего поделать с этими людьми, убившими Рогатую мать-олениху. И в своем детском праведном гневе, в отчаянии мальчик придумывал разные способы отмщения, как бы он мог наказать их, заставить понять, какое страшное злодеяние совершили они. Но ничего лучшего не сумел придумать, кроме как мысленно позвать на помощь Кулубека. Да, того самого парня в солдатском бушлате, приезжавшего с молодыми шоферами за сеном в ту буранную ночь. Это был единственный человек из всех, кого знал мальчик, кто мог бы одолеть Орозкула, сказать ему всю правду в глаза.

…По зову мальчика Кулубек примчался на грузовике, выскочил и кабины с автоматом наперевес:
- Где они?
- Там они!
Побежали вдвоем к дому Орозкула, рванули двери.
- Ни с места! Руки вверх! — грозно приказал с порога Кулубек, направляя автомат.
Все обалдели. Оцепенели от страха, кто где сидел. Куски застряли у них в глотках. С мослами в жирных руках, с жирными щеками и жирными ртами, объевшиеся, пьяные, они не смогли даже шевельнуться.
- А ну, встань, гадина! — Кудубек приставил автомат к виску Орозкула, и тот затрясся весь, заикаясь, упал к ногам Кулубека.
- По-щади, не-не-убивай ме-ме-меня!
Но Кулубек был неумолим.
- Выходи, гадина! Конец тебе! — крепким пинком поднаддал он под жирную задницу Орозкула, заставил его встать, выйти из дома.
И все, кто были, перепуганные и молчаливые, вышли во двор.
- Становись к стене! — приказал Кулубек Орозкуку. — За то, что ты убил Рогатую мать-олениху, за то, что ты вырубил ее рога, на которых она приносила люльку, — тебе смерть!
Орозкул упал в пыль. Заползал, завыл, застонал:
- Не убивайте, у меня ведь и детей нет. Один я на всем свете. Ни сына у меня, ни дочери…

И куда девалась его надменность, его спесь! Жалкий и ничтожный трус. Такого даже убивать не захотелось.
- Ладно, не будем убивать, — сказал мальчик Кулубеку. — Но пусть этот человек уйдет отсюда и больше никогда не возвращается. Не нужен он здесь. Пусть уходит.
Орозкул встал, подтянул штаны и, боясь оглянуться, затрусил прочь — жирный, обрюзгший, с обвисшими галифе. Но Кулубек остановил его:

- Стой! Мы тебе скажем последнее слово. У тебя никогда не будет детей. Ты злой и негодный человек. Тебя никто здесь не любит. Тебя не любит лес, ни одно дерево, даже ни одна травинка тебя не любит. Ты фашист. Уходи — и чтобы навсегда. А ну, побыстрей!
Орозкул побежал без оглядки.
- Шнель! Шнель! — хохотал ему вслед Кулубек и для страху пальнул из автомата в воздух.

Радовался мальчик и ликовал. А когда Орозкул скрылся из виду, Кулубек сказал всем другим, виновато стоявшим у дверей:
- Как же вы жили с таким человеком? И не стыдно вам?

Облегчение почувствовал мальчик. Совершился справедливый суд. И так поверил он в свою мечту, что забыл, где находится, по какому случаю пьянствовали в доме Орозкула.

…Взрыв хохота вернул его из этого блаженного состояния. Мальчик открыл глаза, прислушался. Деда Момуна в комнате не было. Вышел, наверно, куда-то. Женщины убирали посуду. Готовились подавать чай. Сейдахмат что-то громко рассказывал. Сидевшие смеялись его словам.
- Ну и что дальше?
- Рассказывай!
- Нет, слушай, ты расскажи, ты повтори еще раз, — чуть не умирая от смеха, просил Орозкул, — как ты ему насчет этого? Как ты его напугал. Ой, не могу!

- Так вот, значит, — Сейдахмат охотно принялся повторять уже рассказанное. — Только мы стали подъезжать к маралам, а они стояли на опушке в леску, все три. Только мы привязали коней к деревьям, старик мой вдруг хватает меня за руку. «Не можем, -говорит, - мы стрелять маралов. Мы — бугинцы, дети Рогатой матери-оленихи!» А сам смотрит на меня, как ребенок. Умоляет глазами. А я — хоть стой, хоть падай — подыхаю со смеху. Но не засмеялся. А, наоборот, так это серьезно. «Ты, что, — говорю, — в тюрьму хочешь угодить? — „Нет“, — говорит он. „А ты знаешь, что байские сказки эти, придуманные в темные байские времена, чтобы, значит, запугивать бедняцкий народ!“ А он тогда и рот раскрыл: „Да что ты?“ — говорит. „Вот то-то, — говорю, — ты эти разговорчики оставь, а не то не посмотрю, что старик, напишу на тебя куда следует“.

- Ха-ха-ха! — рассмеялись дружно сидевшие.
И больше всех Орозкул. Уж он-то хохотал в усладу.

- Ну, а потом подкрадываемся мы. Другой бы зверь давно сиганул бы, и след простыл, а эти полоумные маралы не бегут, вроде бы и не боятся нас. Ну, тем лучше, думаю, — прихвастывая, рассказывал пьяный Сейдахмат. — Я впереди с ружьем. Старик позади. И тут на меня сомнение напало. В жизни я еще воробья не подстреливал. А тут такое дело. Не попаду — рванут по лесу, и ищи их. Попробуй угонись за ними. Уйдут за перевал. Кому это нужно, такую дичь упускать? А старик у нас охотник, медведя валил в свое время. Я ему и говорю: «Вот тебе ружье, старик, стреляй». А он ни в какую! «Сам, - говорит,- стреляй». А я ему: «Да я же пьяный», - говорю. И сам шатаюсь, вроде на ногах не стою. А он видел, когда мы вывезли бревно из реки, с вами же вместе бутылочку распили. Вот я и прикинулся.

- Ха-ха-ха!..

- «Я не попаду, — говорю, — уйдут маралы, второй раз не вернутся. А нам с пустыми руками не стоит возвращаться. Сам знаешь. А то смотри. Зачем нас сюда послали?» Молчит. А ружье не берет. «Ну, — говорю, — как хочешь». Бросил я ружье и вроде бы ухожу. Он за мной. «Мне, — я говорю, — все равно, выгонит меня Орозкул, пойду в совхоз работать. А ты куда на старости?» Молчит. И я так это, потихоньку, для картины, значит:

С рыжих, рыжих гор
Я приехал на рыжем жеребце.
Эй, рыжий купец, открывай двери!..

- Ха-ха-ха!..

- Поверил, что я и впрямь пьян. Пошел за ружьем. Я тоже вернулся. Пока мы пререкались, маралы наши ушли чуть подальше. «Ну, — говорю, — смотри, уйдут, не догонишь. Стреляй, пока они непуганы». Взял старик ружье. Стали подкрадываться. А он все шепчет, как полоумный: «Прости меня, Рогатая мать-олениха, прости…» А я ему свое: «Смотри, — говорю, — промажешь — убегай вместе с маралами куда глаза глядят, лучше не возвращайся».

- Ха-ха-ха!..

В пьяном чаду и хохоте мальчику становилось все жарче и душнее, голова раскалывалась от разбухающей, не умещающейся в голове боли. Ему казалось, что кто-то пинал ногами его голову, что кто-то рубил его голову топором. Ему казалось, что кто-то метит топором в его глаза, и он мотал головой, старался увернуться. Изнемогая от жара, он вдруг очутился в холодной-холодной реке, Он превратился в рыбу. Хвост, туловище, плавники — все рыбье, только голова оставалась своей и к тому же болела. Он поплыл в приглушенной, темной подводной прохладе и думал о том, что теперь навсегда останется рыбой и никогда не вернется в горы. «Не вернусь, — говорил он сам себе. — Лучше быть рыбой, лучше быть рыбой…»
И никто не заметил, как мальчик слез с кровати и вышел из дома. Он едва успел зайти за угол, как его начало рвать. Хватаясь за стену, мальчик стонал, плакал и сквозь слезы, задыхаясь от рыданий, бормотал:
- Нет, я лучше буду рыбой. Я уплыву отсюда. Я лучше буду рыбой.

А в доме Орозкула за окнами гоготали и выкрикивали пьяные голоса. Этот дикий хохот оглушал мальчика, причинял ему нестерпимую боль и муки. Ему казалось, что дурно ему оттого, что он слышит этот чудовищный хохот. Отдышавшись, он пошел по двору. Во дворе было пусто. Возле угасшего очага мальчик наткнулся на смертельно пьяного деда Момуна. Старик лежал здесь в пыли рядом с вырубленными рогами Рогатой матери-оленихи. Обрубок маральей головы грызла собака. Больше никого не было.
Мальчик наклонился над дедом, потряс его за плечо.
- Ата, пойдем домой, — сказал он. — Пойдем.

Старик не отвечал, он ничего не слышал, он не мог поднять головы. Да и что ему было отвечать, что сказать?

- Ну вставай, ата, пойдем домой, — просил мальчик.

Кто его знает, понимал ли он умом своим детским или же невдомек было ему, что старый Момун лежал здесь в расплату за сказку свою о Рогатой матери-оленихе, что не по своей воле посягнул он на то, уважение к чему сам внушал ему всю жизнь, — на память предков, на совесть и заветы свои, что пошел он на это дело ради злосчастной своей дочери, ради него же, внука…

И теперь, сраженный горем и позором, старик лежал, как убитый, лицом вниз, не отзываясь на голос мальчика.

Мальчик присел возле деда, пытаясь расшевелить его.
- Ата, ну подними голову, — просил он. Мальчик был бледен, движения его были слабы, руки и губы дрожали. — Ата, это я. Ты слышишь? — говорил он. — Мне очень плохо, — заплакал он. — У меня голова болит, очень болит.
Старик застонал, шевельнулся, но не смог прийти в себя.
- Ата, а Кулубек приедет? — спросил вдруг мальчик сквозь слезы. — Скажи, Кулубек приедет? — тормошил он его.

Он заставил деда перевалиться на бок и вздрогнул, когда к нему повернулось лицо пьяного старика, запятнанное грязью и пылью, с жалкой свалявшейся бороденкой, и почудилась мальчику в ту минуту голова белой маралицы, изрубленной давеча топором Орозкула. Мальчик отпрянул в страхе и, отступая от деда, проговорил:
- Я сделаюсь рыбой. Ты слышишь, ата, я уплыву. А когда придет Кулубек, скажи ему, что я сделался рыбой.

Старик ничего не отвечал.

Мальчик побрел дальше. Спустился к реке. И ступил прямо в воду.

Никто еще не знал, что мальчик уплыл рыбой по реке. На дворе раздавалась пьяная песня:

С горбатых, горбатых гор
Я приехал на горбатом верблюде.
Эй, горбатый купец, открывай двери,
Будем пить горькое вино!...

Ты уплыл. Не дождался ты Кулубека. Как жаль, что не дождался ты Кулубека. Почему ты не побежал на дорогу. Если бы ты долго бежал по дороге, ты непременно встретил бы его. Ты бы узнал его машину издали. И стоило бы тебе поднять руку, как он тотчас бы остановился.
- Ты куда? — спросил бы Кулубек.
- Я к тебе! — ответил бы ты.
И он взял бы тебя в кабину. И вы поехали бы. Ты и Кулубек. А впереди по дороге скакала бы никому не видимая Рогатая мать-олениха. Но ты бы видел ее.

Но ты уплыл. Знал ли ты, что никогда не превратишься в рыбу. Что не доплывешь до Иссык-Куля, не увидишь белый пароход и не скажешь ему: «Здравствуй, белый пароход, это я!»

Одно лишь могу сказать теперь — ты отверг то, с чем не мирилась твоя детская душа. И в этом мое утешение. Ты прожил, как молния, однажды сверкнувшая и угасшая. А молнии высекаются небом. А небо вечное. И в этом мое утешение.

И в том еще, что детская совесть в человеке — как зародыш в зерне, без зародыша зерно не прорастает. И что бы ни ждало нас на свете, правда пребудет вовеки, пока рождаются и умирают люди…

Прощаясь с тобой, я повторяю твои слова, мальчик: «Здравствуй, белый пароход, это я!»




Người dịch: Phạm Mạnh Hùng
Số hóa và biên tập: Siren - forum nuocnga.net. Hà Nội, Việt Nam.

----------------------------------------------------------

Chingiz Aitmatov

CON TẦU TRẮNG


   VII.

Sáng sớm thằng bé thức giấc vì có bàn tay chạm vào nó. Tay ông lạnh giá, ông vừa ở ngoài đường vào. Thằng bé bất giác co quắp lại...
- Cứ nằm yên, nằm yên. – Ông hà hơi cho tay ấm lên, rồi sờ trán nó, đặt tay lên ngực, lên bụng nó. - Ờ, có lẽ cháu ốm rồi. Ông buồn rầu. – Người cháu nóng hầm hập. Thế mà ông cứ nghĩ: sao thằng bé vẫn còn nằm. Đến giờ đi học rồi.
- Cháu dậy ngay đây, ngay bây giờ đây. – Thằng bé nhỏm đầu dậy, và mắt nó hoa lên, tai ù đặc.
 - Chớ có dậy. – Ông đặt cháu nằm xuống gối. – Ai lại đưa người ốm vào trường kia chứ? Nào, thè lưỡi ra.

Thằng bé vẫn một mực đòi theo ý nó:
- Cô giáo sẽ mắng cháu một trận nên thân cho mà xem. Cô chúa ghét những đứa bỏ học…
- Cô không mắng đâu. Ông sẽ nói với cô. Nào, thè lưỡi ra ông xem.

Ông chăm chú xem lưỡi và họng thằng bé. Ông bắt mạch một lúc lâu: bằng phép màu gì không rõ, với những ngón tay cứng đanh, nâu sạm vì làm công việc thô sơ, ông nhận biết nhịp tim đập trong cánh tay nóng rực, đẫm mồ hôi của thằng bé. Biết chắc điều gì đó, ông già thốt lên cốt cho thằng bé yên tâm:
- Thượng đế nhân đức. Cháu chỉ bị cảm lạnh chút ít thôi. Khí lạnh nhiễm vào cháu. Hôm nay cháu chịu khó nằm trên giường, rồi trước khi đi ngủ ông sẽ lấy mỡ cừu chỗ gần đuôi đem hơ cho nóng, xát chân và ngực cho cháu. Cháu sẽ đổ mồ hôi và nhờ trời, sáng ra trở dậy cháu sẽ khoẻ như con lừa hoang…

Nhớ đến chuyện xảy ra hôm qua và những gì còn đang chờ đợi ông, Mômun trở nên ủ rũ, ngồi ở giường của cháu, thở dài và nghĩ ngợi. “Mặc xác hắn” – ông vừa thì thầm vừa thở dài.
- Cháu ốm từ bao giờ đấy? Sao cháu lặng thinh thế? – Ông nói với thằng bé. – Buổi tối phải không?
- Vâng, gần tối. Khi cháu thấy hươu Maran ở bên kia sông. Cháu chạy về tìm ông. Rồi cháu cảm thấy lạnh.
Không hiểu sao, ông già nói bằng giọng biết lỗi:
- Thôi được… Cháu nằm nghỉ nhé, ông đi đây.

Ông đứng lên, nhưng thằng bé giữ ông lại:
- Ata, đấy chính là Mẹ Hươu Sừng phải không ạ? Con hươu cái trắng như sữa, mắt như thế này này, nhìn như người ấy…
- Cháu thật là ngốc nghếch. – Ông già Mômun mỉm cười dè dặt. - Ừ thì cháu muốn thế nào nó ra thế. Có lẽ đấy chính là Mẹ Hươu. – Ông nói, giọng khàn khàn. – Mẹ Hươu Sừng chí linh thánh, ai mà biết được?.. Ông nghĩ như thế này…

Ông già không nói được hết câu. Bà xuất hiện ở cửa. Bà hấp tấp từ sân vào, bà đã dò biết được điều gì.
- Ông ơi, ra đấy đi. – Bà nói ở ngưỡng cửa. Nghe thấy thế, ông Mômun lập tức cụt hứng, ông trở nên thảm hại, chán chường. - Ở ngoài ấy, họ định dùng ô-tô kéo cây gỗ dưới sông lên. – Bà nói. – Ông ra đi, người ta sai bảo gì thì làm nấy… Ối trời ơi, chết nỗi, sữa vẫn chưa đun! – Bà chợt nhớ ra và bắt đầu nhóm bếp, dọn bát đĩa lanh canh.

Ông già nhăn nhó. Ông muốn bác lại điều gì, muốn nói điều gì. Nhưng bà không để ông mở miệng.
- Ơ này, sao ông lại cứ nhìn trân trân như vậy? – Bà nổi giận – Ương làm gì? Phận tôi với ông là không giở bướng ra được đâu, ông già khốn khổ của tôi ạ. Ông là gì mà chống lại được họ? Người ta đã đến tìm Ôrôzơkun rồi đấy. Họ đi một chiếc ô-tô to lắm. Chất cho đủ thì phải đến mười cây gỗ mà nó vẫn chở được qua đường núi. Vậy mà Ôrôzơkun không thèm ngó ngàng gì đến chúng ta. Mặc dù tôi đã hết lời van xin, đã quỵ luỵ hết sức. Nó không cho con gái ông bước chân đến ngưỡng cửa nhà. Đứa con gái tuyệt đường sinh nở của ông hiện giờ ngồi ở nhà Xâyđăcmat đấy. Nó khóc sưng húp cả mắt và nguyền rủa ông, lão bố già đần độn của nó…

- Được, được, tôi sẽ cho nó uống sữa nóng, ông cứ đi đi, hãy vì chúa, đi đi. – Sau khi đưa ông ra ngoài, bà vẫn còn lầu bầu. – Tại sao bỗng dưng lão già lại dở chứng ra như thế nhỉ? Chẳng bao giờ dám cãi lại ai, lặng hơn nước, thấp hơn cỏ, thế mà bỗng dưng lại như thế! Lại còn dám nhảy lên lưng con ngựa của Ôrôzơkun mà phóng đi nữa chứ. Tất cả chỉ là vì mày thôi. – Bà lão nắm một cái nhìn độc ác về phía thằng bé. – Người như thế nào thì mới bõ cho mình liều thân chứ…
 
Rồi bà mang đến cho thằng bé sữa nóng cho thêm bơ nóng chảy vàng rượi. Sữa nóng bỏng môi. Bà nằn nỉ, thúc giục nó:
- Uống đi, uống càng nóng càng tốt, đừng sợ. Chỉ có dùng đồ nóng mới đuổi được cảm lạnh.

Thằng bé bị bỏng, nước mắt giàn giụa. Bà bỗng tỏ ra hiền từ:
 - Khoan, để cho nguội đi, để cho nguội đi chút đã… Mà rõ bực, lại đi ốm đúng vào lúc này kia chứ! – Bà thở dài.


Thằng bé đã buồn đi giải từ lâu. Nó đứng lên, một cảm giác yếu đuối kỳ lạ, dịu ngọt lan khắp toàn thân. Bà vội ngăn:
 - Chờ đấy, bà lấy cho cháu cái chậu con, có ngay thôi mà.


Thằng bé ngượng ngập quay đi, đái vào cái chậu, ngạc nhiên thấy nước tiểu vàng và nóng như thế. 
Nó cảm thấy nhẹ nhõm hơn trước nhiều. Đầu bớt nhức hơn.


Thằng bé yên tâm nằm trên giường, biết ơn bà chăm sóc nó, và tự nhủ sáng ra phải khỏi ốm và thế nào cũng đến trường. Nó còn nghĩ rằng đến trường nó sẽ kể câu chuyện về ba con hươu Maran đã xuất hiện trong khu rừng gần nhà nó, về việc con hươu cái lông trắng chính là Mẹ Hươu Sừng, bên cạnh hươu mẹ có một con hươu con đã lớn và cường tráng, và cùng với mẹ con hươu còn có con hươu đực khoẻ mạnh, lông màu nâu, sừng rất đồ sộ, hươu đực khoẻ lắm và bảo vệ cho hươu mẹ và hươu con khỏi bị chó sói làm hại. Nó còn nghĩ bụng, nó sẽ kể với các bạn rằng nếu hươu Maran ở lại khu rừng gần nhà nó và không bỏ đi nơi nào khác thì chẳng bao lâu Mẹ Hươu Sừng sẽ đem đến cho bác Ôrôzơkun và già Bêkây một chiếc nôi thần.
 

Buổi sáng hươu Maran xuống sông uống nước. Chúng ra khỏi khu rừng thượng khi vầng mặt trời mùa thu ngắn ngủn nhô lên được một nửa trên dãy núi. Mặt trời lên càng cao thì chỗ thấp giữa núi càng sáng và ấm. Thoát khỏi trạng thái đờ đẫn ban đêm, rừng sống lại, tràn đầy sự biến động của ánh sáng và màu sắc.
Len qua giữa những thân cây, hươu Maran đi thong thả, sưởi ấm trên những bãi cỏ có nắng trong rừng, vặt lá cây long lanh hạt sương trên cành. 
Chúng đi vẫn theo thứ tự ấy – đi đầu là hươu đực có sừng ở giữa là hươu con, cuối cùng là hươu cái thân hình thon gọn. Mẹ Hươu Sừng, hươu Maran vẫn đi trên con đường mòn mà hôm qua Ôrôzơkun cùng với ông Mômun kéo cây gỗ thông tai ác xuống sông. Vết kéo rõ mồn một trên đất đen sườn núi như một đường cày còn mới, với những mảng đất cỏ bị xé nham nhở. Con đường mòn ấy dẫn tới chỗ sông cạn nơi khúc gỗ mắc ở ghềnh sông và bị bỏ lại.

Hươu Maran đến chỗ ấy, vì đấy là chỗ uống nước thuận tiện. Ôrôzơkun, Xâyđăcmat và hai người đến lấy gỗ tới đây để xem xét địa thế, tìm cách nào tốt nhất đưa ô-tô đến, rồi dòng giây cáp kéo cây gỗ lên. Ông Mômun do dự đi sau rốt, đầu cúi gục. Ông không biết nên như thế nào sau vụ rắc rối hôm qua; cư xử ra sao, làm gì? Liệu Ôrôzơkun có để cho ông mó tay vào làm không? Liệu y có đuổi ông như hôm qua, khi ông toan dừng ngựa kéo cây gỗ lên không? Nếu y nói: “Ông cần cái gì ở đây? Đã bảo là ông bị buộc thôi việc rồi kia mà!”, nếu y nói như vậy thì sao? Nếu y mắng ông trước mặt mọi người và đuổi ông về nhà thì sao? Những mối nghi ngờ dày vò ông già, ông đi như người dẫn thân đến chỗ chịu khổ hình, nhưng ông vẫn bước đi. Bà theo sau. Như thể không có chuyện gì đặc biệt, tuồng như chỉ vì tò mò. Nhưng thực ra bà lão đi kèm ông già. Bà dồn ông Mômun nhanh nhảu tới chỗ phải làm lành với Ôrôzơkun, phải tỏ ra xứng đáng được y tha thứ.

Ôrôzơkun bước đi một cách đường bệ, ra dáng ông chủ. Y vừa đi vừa thở phì phò, thỉnh thoảng lại khịt mũi và nhìn xung quanh với vẻ nghiêm nghị. Tuy nhức đầu vì uống quá nhiều rượu, y cảm thấy khoái chá được trả thù. Ngoảnh lại nhìn, y thấy ông già Mômun chạy lon ton theo sau như con chó trung thành bị chủ đánh. “Được, rồi ta sẽ làm cho người phải hát lên giọng khác. Bây giờ ta không thèm ngó ngàng gì đến ngươi. Ta coi như không có ngươi. Rồi chính ngươi sẽ phải sụp xuống dưới chân ta”. – Ôrôzơkun mở cờ trong bụng khi nhớ tới cảnh tượng đêm qua vợ y gào khóc thất thanh dưới chân y, y đá vợ và bằng những cú đá đuổi vợ ra khỏi cửa. “Được lắm! Để tống khứ xong bọn này cùng với mấy cây gỗ đã, rồi ta sẽ tính chuyện với bố con lão, ta sẽ làm cho bố con lão cắn xé nhau. Bây giờ thì ả sẽ móc mắt bố. Ả đã trở nên hung dữ như con chó sói cái”. – Ôrôzơkun suy tính vào những quãng tạm ngừng lời trong khi vừa đi vừa nói chuyện với ngươì mới tới.

Người này tên là Kôkêtai. Đấy là một gã mugich lực lưỡng, nước da đen nhẻm, kế toán viên của nông trang ở vùng gần hồ. Gã kết bạn với Ôrôzơkun đã lâu rồi. Mười hai năm trước, Kôkêtai làm nhà. Ôrôzơkun giúp gỗ. Y bán cho Kôkêtai những cây gỗ tròn với giá rẻ để xẻ làm ván. Rồi gã kia cưới vợ cho con trưởng, gã làm nhà cho đôi vợ chồng trẻ. Ôrôzơkun lại cung cấp gỗ súc cho gã. Bây giờ Kôkêtai cho con thứ ra ở riêng, và lại đòi gỗ làm nhà.Và ông bạn cố tri Ôrôzơkun lại giúp gã. Đến khổ, cuộc sống thật là khó khăn! Làm xong một việc, cứ tưởng là bây giờ có thể sống yên ổn. Thế rồi cuộc sống lại nghĩ ra một chuyện gì. Mà đời nay không có những kẻ như Ôrôzơkun thì không xong…

 - Nhờ trời phù hộ, chẳng bao lâu nữa tôi sẽ mời bác đến ăn mừng nhà mới. Bác đến nhé, chúng ta sẽ đánh chén thoả thích, – Kôkêtai nói với Ôrôzơkun.
Ôrôzơkun thở phì một tiếng với vẻ tự đắc, nhà khói thuốc lá:
- Cảm ơn. Ai mời thì tôi không từ chối, mà không mời thì tôi không đòi hỏi. Khi nào bác mời thì tôi sẽ tới. Không phải lần đầu tiên tôi tới thăm nhà bác. À, tôi chợt nảy ra ý nghĩ thế này này: có lẽ bác nên chờ tối hẳn hãy cho xe về chăng? Cần nhất là cho xe đi qua nông trường quốc doanh mà không bị để ý. Bằng không nhỡ ra bị chặn lại thì…
- Ờ phải đấy. – Kôkêtai lưỡng lự. – Nhưng chờ đến tối thì lâu quá. Ta sẽ cho xe đi một cách kín đáo. Trên đường có trạm gác nào để kiểm tra chúng tôi đâu… Nếu chẳng may gặp công an hay kẻ nào khác…
 - Chính thế đấy! – Ôrôzơkun lầm bầm, nhăn mặt vì đau rát thực quản và nhức đầu. – Cả trăm năm đánh xe đi đây đi đó làm trăm nghìn công việc mà không gặp lấy một con chó trên đường, vậy mà cả trăm năm có một lần chở gỗ thì lại bị tóm. Trò đời bao giờ cũng thế…

Họ lặng thinh, mỗi người theo đuổi ý nghĩ riêng. Lúc này Ôrôzơkun rất bực về chuyện hôm qua y đã phải bỏ cây gỗ giữa sông. Nếu không thì gỗ đã sẵn sàng, đã đưa được gỗ lên xe từ đêm và tảng sáng đã tống khứ được chiếc xe đi cho khuất mắt… Ôi chao, thật là đen đủi nên hôm qua mới xảy ra chuyện như thế! Trăm sự là tại lão già Mômun ngu ngốc, lão lại dám làm loạn, muốn vượt ra khỏi uy quyền của cấp trên, không muốn phục tùng nữa. Ừ được! Gì chứ chuyện gì thì đừng hòng ta bỏ qua một cách dễ dàng…

Hươu Maran đang uống nước thì người đã đến bờ sông bên kia. Những con người này thật là kì quặc: lăng xăng, ồn ảo. Mải lo công việc và chuyện trò, họ không để ý thấy những con vật đứng ngay phía trước mặt, bên kia sông.
Hươu Maran đứng trong những bụi tugai-nước có màu đỏ vào lúc sáng sớm này chúng lội trong nước ngập đến mắt cá chân trên đá sỏi sạch tinh của doi đất gần bờ. Chúng uống từng ngụm nhỏ, thong thả, uống rồi lại ngừng. Nước lạnh buốt. Mặt trời trên cao toả nắng mỗi lúc một ấm hơn và dễ chịu hơn. Vừa uống cho đã khát, hươu Maran vừa thích thú sưởi nắng. Sương từ các cành cây rơi xuống ướt đẫm lưng ở dọc đường đã khô hết. Một làn hơi mờ nhẹ bốc lên từ những tấm lưng hươu. Sáng hôm ấy là một buổi sáng yên ả, hiền hoà.

Mấy người ấy rút cục vẫn không nhận thấy hươu Maran. Một người quay lại chỗ xe ô-tô, những người khác ở lại trên bờ sông. Hươu Maran động đậy tai, đón bắt một cách thính nhậy tiếng người nói thỉnh thoảng vẳng đến với chúng và chúng ngây ra, làn da rung động khi ở bờ bên kia xuất hiện chiếc ô-tô có rơ-moóc. Chiếc xe xô động ầm ầm, gầm rú. Mấy con hươu động đậy, định bỏ đi. Nhưng chiếc xe bỗng dừng lại, không gây tiếng động ầm ầm và không gầm gừ nữa. Những con vật chần chừ, nhưng rồi chúng vẫn thận trọng rời khỏi chỗ: ở bờ bên kia người ta nói quá to và đi lại quá nhộn nhịp.

Hươu Maran len lén đi theo con đường mòn giữa những bụi tugai nhỏ, lưng và sừng chúng chốc chốc lại ló ra. Người vẫn không nhận thấy chúng. Mãi đến khi chúng bắt đầu vượt ngang qua bãi cát khô lộ thiên do nước lũ bồi đắp nên, người ta mới nhìn thấy chúng rõ như trên lòng bàn tay. Chúng ở trên bãi cát màu hoa cà, dưới ánh mặt trời chói chang. Họ há hốc miệng, ngây ra trong những tư thế khác nhau.

- Nom kìa, nom xem cái gì kia! Xâyđăcmat là người đầu tiên kêu lên. – Nai! Chúng ở đâu ra mà lại lạc đến đây?
- Việc gì mà gào tướng lên, làm ầm ĩ lên thế? Nai gì đâu, hươu Maran đấy. Chúng tôi thấy nó từ hôm qua kia. – Ôrôzơkun nói với giọng thờ ơ, - Ở đâu ra ấy à? Như vậy là nó mới đến đây.
- Pai, pai, pai! – Gã Kôkêtai vạm vỡ tỏ vẻ thán phục và xúc động quá, gã cởi khuy cổ áo sơ-mi làm gã khó thở. – Mượt mà quá đi thôi, - gã tỏ ý thán phục. Béo múp béo míp…
- Còn con cái nom mới tuyệt chứ! Kìa xem nó bước đi mới đẹp chứ, - Người lái xe giương mắt tròn xoe, phụ hoạ theo. – Y như con ngựa cái hai tuổi. Lần đầu tiên tôi trông thấy đấy.
- Còn con đực kia nữa như con bò mộng ấy! Xem sừng nó kia kìa! Làm sao nó mang được cỗ sừng ấy chứ! Chúng chẳng sợ hãi gì hết. Chúng ở đâu ra thế nhỉ, Ôrôzơkun? – Kôkêtai dò hỏi, đôi mắt lợn luộc của gã long lanh vẻ thèm muốn.

- Chắc là ở khu rừng cấm. – Ôrôzơkun đáp với giọng trịnh trọng, đầy ý thức về quyền làm chủ của mình. – Chúng vượt đèo sang đây, từ bên kia sang. Còn tại sao chúng không sợ ư? Chúng không hề bị đe doạ bao giờ, vì thế không biết sợ.
- Chà, giá mà có khẩu súng thì hay quá! – Xâyđăcmat bỗng buột miệng.- Có đến hai tạ thịt chứ chơìa?

Mômun từ nãy vẫn rụt rè đứng bên ngoài không nén nổi nữa.
- Anh nói kì quá, Xâyđăcmat. Có lệnh cấm săn hươu Maran kia mà, - ông già nói khẽ.
Ôrôzơkun lừ mắt, ném lên ông già một cái nhìn cau có. “Rồi ta sẽ cho mi được lên tiếng!” – y nghĩ, lòng đầy căm hờn. Y muốn mắng cho lão già một trận tơi bời, làm cho lão chết tươi ngay tại chỗ, nhưng y nén được. Dù sao cũng còn có người ngoài.

- Đừng có lên mặt dạy khôn. – Ôrôzơkun nói một cách cáu kỉnh, không nhìn Mômun. – Cấm săn ở nơi có hươu kia. Còn ở vùng ta không có hươu. Chúng ta không chịu trách nhiệm về chúng. Rõ chưa? – Y nhìn về phía ông già đang bối rối, tỏ vẻ hăm doạ.
- Rõ rồi, - Ông Mômun ngoan ngoãn đáp, và cúi đầu lánh sang một bên.

Ngay lúc đó bà lão len lén kéo tay áo ông.
 - Ông cứ im đi thì hơn, - Bà khẽ rít lên, giọng chì chiết.
Mọi người gằm mắt xuống, có phần ngượng ngập. Rồi họ lại nhìn theo những con vật đang đi trên con đường mòn nhỏ hẹp dốc đứng. Mấy con hươu Maran đi hàng một lên bờ dốc. Đi đầu là con hươu đực sắc nâu, kiêu hãnh mang cỗ sừng to khoẻ của mình, theo sau là chú hươu con không sừng, đi đoạn hậu là Mẹ Hươu Sừng. Trên nền của một mạch đất sét sạch tinh, hình dáng mấy con hươu Maran nổi rõ mồn một và thật duyên dáng. Mỗi cử động, mỗi bước đi của chúng đều bầy ra trước mắt.

- Ôi chao, đẹp tuyệt trần! – Người lái xe không nén được, hân hoan thốt lên. Đấy là một chàng trai trẻ tuổi, mắt ốc nhồi, nom rất hiền. Tiếc rằng tôi không mang máy ảnh, giá như có máy…
- Đẹp thì làm gì. – Ôrôzơkun bực bội ngắt lời anh ta. – Thôi đừng đứng ngây ra nữa. Đẹp cũng không mài ra mà ăn được. Hãy đánh xe đi giật lùi tới bờ sông, cho thẳng xuống nước ngập sâu tới mấp mé rìa xe. Còn chú mày, Xâyđăcmat, cởi giầy ra, - Y ra lệnh, trong lòng khoái chá vì quyền lực của mình. – Còn cậu, - Y chỉ dẫn cho người lái xe. – cậu cho buộc dây cáp vào cây gỗ. Mà nhanh nhanh lên. Còn công việc khác nữa.

Xâyđăcmat bắt đầu tháo ủng ở chân. Ủng của anh hơi chật.
- Sao lại cứ đứng nhìn thế, giúp anh ta đi chứ. – Bà lão thúc ông già một cái, không để cho ai nhận thấy.
– Ông cũng tháo ủng ra, lội xuống nước đi. – Bà nhắc bằng giọng thì thầm giận dữ.

Ông Mômun vội tới kéo đôi ủng ở chân Xâyđăcmat và chính ông cũng nhanh chóng tháo ủng.
Trong lúc đó Ôrôzơkun và Kôkêtai chỉ huy chiếc xe.
- Cho lại đây, cho lại đây.
- Sang bên trái một chút, sang bên trái. Thế.
- Chút nữa.

Nghe thấy tiếng ồn ào lạ tai phát ra từ chiếc ô-tô, hươu Maran rảo bước trên con đường mòn. Chúng lo lắng ngó quanh, nhảy lên bờ dốc và biến mất giữa những cây phong.
- Ôi, chúng biến mất rồi! – Kôkêtai chợt tỉnh. Gã kêu lên bằng giọng tiếc rẻ, như thế con thú săn đã vuột khỏi tay gã.
- Không sao, chúng không biến đi đâu được hết! – Đoàn được ý nghĩ của gã kia và hài lòng về điều đó, Ôrôzơkun huyênh hoang. – Từ giờ đến tối bác chưa đi được đâu, bác sẽ là khách của tôi. Chính thượng đế muốn như vậy. Tôi sẽ đãi bác một chầu thoả thích. – Và gã cười hô hố, vỗ vai bạn. Ôrôzơkun cũng có thể vui vẻ lắm chứ.
- Nếu vậy thì xin theo lệnh bác, bác là chủ, tôi là khách. – Gã Kôkêtai vạm vỡ phục tùng, mỉm cười phô ra những chiếc răng to khoẻ, vàng khè.

Chiếc ô-tô đã ở bờ sông, bánh sau ngập trong nước đến lưng chừng. Người lái không dám liều cho xe dẫn sâu hơn nữa. Bây giờ phải ròng dây cáp tới cây gỗ. Nếu dây cáp đủ dài thì kéo cây gỗ ra khỏi chỗ mắc đá ngầm không có gì là khó khăn lắm.
Dây cáp bằng thép, dài và nặng. Cần kéo sợi cáp trong nước, dòng tới tận cây gỗ. Người lái xe miễn cưỡng cởi giày, e ngại nhìn xuống nước. Anh ta vẫn chưa quyết: có nên đi cả ủng lội xuống nước hay nên cởi ra thì hơn. “Có lẽ nên đi chân không thì hơn – anh ta nghĩ, - Thế nào rồi nước cũng tràn vào ủng. Sâu thế cơ mà, gần đến háng. Rồi sau đó suốt ngày sẽ phải đi ủng ướt”. Nhưng anh ta cũng tưởng tượng được nước sông lúc này hẳn lạnh lắm.

Ông Mômun nắm ngay lấy cơ hội ấy.
- Con đừng cởi ủng nữa, con ạ. – Ông nhảy bổ tới cạnh anh ta. – Ta với Xâyđăcmat sẽ xuống.
- Ấy chớ làm thế, ăcxakan. – Anh lái xe bối rối, lên tiếng cãi lại.
- Con là khách, còn chúng ta là người ở đây, con lên cầm tay lái đi. – Ông Mômun khuyên nhủ anh ta.
Sau khi đóng một cái cọc vào giữa cuộn dây cáp, ông cụ và Xâyđăcmat lội xuống nước kéo sợi dây đi. Xâyđăcmat kêu toáng lên:
- Ối-ối, băng chứ không phải là nước nữa!
Ôrôzơkun và Kôkêtai cười giễu cợt với thái độ khoan dung, khuyến khích anh ta:
- Chịu khó một chút, chịu khó một chút! Chúng tôi sẽ kiếm cái gì làm cho cậu ấm lên!

Còn ông Mômun không thốt lên một tiếng nào. Thậm chí ông không cảm thấy cái lạnh giá buốt. Rụt cổ lại để người ta bớt chú ý đến mình, ông đi chân không trên đá ngầm trơn chuội, vừa đi vừa cầu xin thượng đế có một điều: cầu sao cho Ôrôzơkun đừng bắt ông quay trở lại, đừng đuổi ông, đừng quát mắng ông trước mặt mọi người, cầu mong y tha thứ cho ông, lão già ngu ngốc, khốn khổ…

Còn Ôrôzơkun không nói năng gì. Y dường như không để ý đến sự sốt sắng của ông già, không coi ông là người. Nhưng trong bụng y lấy làm đắc ý, vì dù sao y cũng đã khuất phục được lão già nổi loạn. “Thế đấy. – Ôrôzơkun cười thầm một cách cay độc – Mi đã bò lết sụp dưới chân ta. Hừ, đáng tiếc là ta không có nhiều quyền hành, không thì ta sẽ bắt cả những kẻ gấp mười lần mi phải còng lưng lại như cái sừng cừu: Ta sẽ làm cho những kẻ gấp mười mi phải bò lê trong cát bụi. Giá như ta được giao phó một nông trường quốc doanh hay một nông trang tập thể thì ta sẽ đưa vào qui củ ngay. Người ta đã để cho dân chúng trở nên buông tuồng. Rồi bây giờ chính họ lại than phiền: chủ tịch không được kính trọng, giám đốc không được kính trọng. Một tên chăn cừu vớ vẩn nào đó cũng nói năng với cấp trên như người bằng vai. Một lũ ngốc, không xứng đáng được trao quyền hành vào tay. Với bọn tép riu cần gì phải cư xử như thế kia chứ? Đã có thời đầu người bị chém vô tội vạ, vậy mà chẳng kẻ nào dám ho he hóc hách. Đã từng có thời như thế, đúng vậy! Còn bây giờ thì sao? Một kẻ hèn kém nhất trong những kẻ hèn kém bỗng nhiên cũng định giở bướng. Ừ được, mi cứ bò đi, cứ bò dưới chân ta đi”, - Ôrôzơkun hí hửng trong lòng với ý nghĩ độc ác của y, chốc chốc lại nhìn về phía Mômun.

 Ông già co cúm lội trong nước giá băng, kéo sợi dây cáp cùng với Xâyđăcmat và mãn nguyện vì Ôrôzơkun dường như đã tha thứ cho ông. “Con hãy thay thứ cho lão già này đã để xảy ra cơ sự như thế. – Bằng ý nghĩ, ông già nói với Ôrôzơkun. – Hôm qua ta không nén lòng được. Ta phóng ngựa đến trường đón cháu. Nó chỉ có mỗi một thân một mình, vì thế ta thương nó. Ấy thế mà hôm nay nó không đi học được. Nó hơi khó ở, không rõ vì sao. Hãy quên đi, tha thứ cho ta. Thì với ta, anh đâu có phải là người dưng. Anh tưởng ta không mong muốn cho anh và con gái ta được hạnh phúc sao? Nhờ trời phù hộ, ta mà nghe thấy tiếng kêu khóc của đứa bé mới sinh của vợ anh, con gái ta thì ta đến chết sững tại chỗ mất thôi. Khi ấy dù trời có bắt ta phải trút linh hồn ta cũng cam lòng. Thề có đất trời, lúc ấy ta sẽ khóc vì sung sướng. Có điều, anh đừng lăng nhục con gái ta, tha thứ cho ta. Còn làm việc thì chừng nào ta còn đi đứng được, ta sẽ làm lụng không tiếc sức. Ta sẽ làm hết mọi việc. Chỉ cần anh bảo ta một câu…”

Đứng riêng một chỗ trên bờ sông, bằng điệu bộ và toàn bộ vẻ mặt của mình, bà lão như muốn nói với ông già: “Gắng lên ông già! Ông thấy không, nó tha thứ cho ông rồi đó. Cứ làm như tôi bảo là ổn cả thôi mà.”

 Thằng bé ngủ. Chỉ có một lần nó thức giấc khi có tiếng súng nổ vang ầm ở đâu đó. Rồi nó lại ngủ thiếp đi. Kiệt lực vì hôm qua mất ngủ và lại vừa qua một trận ốm, hôm nay nó ngủ một giấc ngon lành, say lì. Trong giấc ngủ, nó cảm thấy mình nằm khoan khoái trên giường, duỗi dài một cách thoải mái, người không nóng, cũng không ré. Chắc hẳn nó sẽ ngủ rất lâu nếu không có bà và già Bêkây. Hai người cố nói nhỏ, nhưng tiếng bát đĩa lanh canh làm thằng bé thức giấc.
- Cầm lấy cái bát to này. Lấy cái đĩa nữa. – Bà thì thầm một cách sôi nổi ở phòng ngoài. – Còn ta sẽ mang cái xô và cái nong. Ôi chao, lưng đau như giần. Chúgnt a đã làm xong bao nhiêu việc. Nhưng ơn trời, ta mừng quá đi mất.
- Ôi, còn phải nói, ênêkê, con cũng mừng lắm. Hôm qua con muốn chết đi cho rồi. Nếu không có Gungiaman thì con đã tự huỷ hoại thân con rồi.
- Thế mà còn nói. – Bà mắng át đi. – Lấy ớt rồi chứ? Ta đi đi. Chính thượng đế ban cho món qùa để cho vợ chồng chị làm lành với nhau. Ta đi đi, đi đi thôi.

Khi ra khỏi nhà, đứng trên bậc cửa,  già Bêkây hỏi bà vế cậu bé:
- Nó vẫn ngủ à?
- Cứ để cho nó ngủ một lúc nữa. – Bà đáp. – Khi nào làm xong, ta sẽ mang súp thịt thật nóng cho nó.
Thằng bé không ngủ nữa. Ngoài sân có tiếng chân rậm rịch và tiếng người nó. Già Bêkây cười, cô Gungiaman và bà cũng cười đáp lại. Có cả tiếng nói của những người lạ. “Chắc là nhữgn người đến đêm hôm qua. – Thằng bé đoán chắc. – Như vậy là họ vẫn chưa đi”. Chỉ không nghe thấy tiếng ông Mômun, cũng không thấy ông. Ông đâu? Ông bận việc gì?


Thằng bé lắng tai nghe tiếng nói ở bên ngoài, chờ ông. Nó rất muốn nói chuyện với ông một lúc về những con hươu Maran nó trông thấy hôm qua. Mùa đông sắp đến rồi. Cần để lại nhiều cỏ khô hơn nữa trong rừng cho hươu. Để cho hươu ăn. Cần làm cho hươu quen đi, để nó hoàn toàn không sợ người, mà vượt qua sông đến thẳng đây, vào sân này. Hươu đến đây thì phải cho nó ăn thứ gì nó thích nhất. Không biết hươu thích gì nhất nhỉ? Giá mà tập được cho hươu Maran con quen đi để mình đi đâu nó cũng theo sau thì hay quá. Thế thì tuyệt vời. Có lẽ nó sẽ theo thằng bé đến trường chăng?...


Thằng bé chờ ông, nhưng chẳng thấy ông đâu. Chỉ có Xâyđăcmat độtnhiên xộc vào. Anh có điều gì rất vừa ý. Anh rất vui vẻ, lắc la lắc lư, mỉm cười một mình. Khi anh ta tới gần, mùi rượu xông lên nồng nặc. Thằng bé rất không ưa cái mùi gay gắt khó chịu ấy, nó khiến thằng bé nhớ tới thói độc đoán của Ôrôzơkun, những đau khổ của ông và của già Bêkây. Nhưng khác với Ôrôzơkun, Xâyđăcmat rượu vào thì lại trở nên hiền từ, vui vẻ, nói chung là nom hơi ngây ngô cù rù, mặc cù ngay lúc không say anh cũng chẳng có gì thông minh khác người. Những lúc như thế, giữa anh ta và ông Mômun thường diễn ra cuộc nói chuyện đại khái như sau:

- Có chuyện gì mà cứ mủm mỉm cười như thằng ngố thế, Xâyđăcmat? Cả anh mà cũng đâm ra đổ đốn rồi ư?
- Ăcxakan ơi, con yêu ông lắm! Thực đấy, ăcxakan ạ, yêu chẳng khác gì bố đẻ của con.
- Rõ chán, vào cái tuổi của anh mà lại như thế! Người khác thì lái ô-tô đi đây đi đó, còn anh thì không sai khiến được cái lưỡi của mình. Tôi mà ở tuổi anh thì ít nhất tôi cũng lái máy kéo.
- Ăcxankan ơi, ở trong quân đội ông chỉ huy bảo con rằng con không có khả năng về khoản đó. Nhưng con là bộ binh, ăcxankan ạ, mà không có bộ binh thì không làm ăn gì được.
- Bộ binh! Anh là thằng đại lãn chứ bộ binh gì. Vậy mà lấy được cô vợ…
Trời không có mắt. Một trăm thằng như anh không đáng giá một mình Gungiaman…
- Chính bởi thế chúng con mới ở đây, ăcxandan ạ, chỉ có mỗi một mình với một mình cô ấy.
- Thôi chả bõ nói với anh. Người khoẻ như con bò mộng, vậy mà trí khôn thì… - Ông Mômun khoát tay, ra chiều thất vọng.
- Mu-u-u,-Xâyđăcmat làm tiếng bò kêu và cùng cười với ông cụ.
Rồi anh dừng lại ở giữa sân, cất tiếnghát bài ca kì lạ, nghe được ở đâu không biết:

Từ dãy núi màu hung, màu hung
Ta cưỡi con ngựa sắc hung đi tới.
Ơi hỡi thương nhân áo hung, mở cửa ra,
Chúng ta sẽ uống rượu vang màu hung.
Từ dãy núi màu nâu, màu nâu
Ta cưỡi con bò đực sắc hung đi tới.
Này hỡi thương nhân áo nâu, mở cửa ra
Chúng ta sẽ uống rượu vang màu nâu


Và cứ như thế có thể tiếp tục bất tận, bởi vì ở trên núi xuống, anh cưỡi lạc đà, cưỡi gà trống, cưỡi chuột, cưỡi rùa, tất cả những gì có thể di chuyển được. Lúc Xâyđăcmat say, thằng bé còn thích anh hơn là lúc anh tỉnh…
Vì thế, khi Xâyđăcmat chuếnh choáng say bước vào, thằng bé niềm nở mỉm cười với anh.
- Ơ kìa! – Xâyđăcmat kêu lên ngạc nhiên. – Thế mà nghe bảo cháu ốm. Nhưng cháu có ốm gì đâu. Tại sao cháu không ra sân chạy chơi? Thế này không được… - Anh ta nằm vật xuống giường cạnh thằng bé, người anh ta toả ra mùi rượu, có cả mùi thịt sống ở tay và quần áo. Anh ta vần vò và hôn thằng bé. Hai má anh ta tua tủa râu cứng đâm rát mặt nó.
- Này thôi đi, chú Xâyđăcmat, - Thằng bé van. – Thế ông cháu đâu, chú có thấy ông cháu đâu không?
- Ông cháu ở ngoài ấy, làm các món ấy, - Xâyđăcmat khoa hai tay một cách vu vơ trong không trung. – Chúng ta… chúng ta đã kéo cây gỗ dưới nước lên. Vì thế mọi người uống chút rượu cho ấm. Hiện giờ ông cháu đang nấu chính cái ấy, ở nấu thịt ấy mà. Cháu dậy đi. Mặt quần áo vào, rồi chú cháu ta ra ngoài ấy đi. Sao lại thế! Như thế không đúng. Mọi người đều ở ngoài ấy; vậy mà một mình cháu ở đây.
- Ông không cho phép cháu ra khỏi giường – Thằng bé nói.
 - Đừng nói thế, không cho phép là thế nào? Ta ra xem đi. Không phải ngày nào cũng có.Hôm nay có đại tiệc, b
át nhờn mỡ, thìa nhờn mỡ, và miệng cũng nhờn mỡ. Dậy đi!

Vụng về do uống khá nhiều, Xâyđăcmat bắt đầu mặc cho cậu bé.
- Tự tôi,- cậu bé cố cưỡng lại, cảm thấy đầu còn choáng váng.
Nhưng Xâyđăcmat say rượu không nghe. Ông cho rằng mình đang làm một việc hảo tâm, vì cậu bé bị bỏ ở nhà một mình mà 
hôm nay là một ngày đặc biệt - bát nhờn mỡ, thìa nhờn mỡ, cả miệng cũng nhờn mỡ…

Thằng bé loạng choạng theo Xâyđăcmat ra khỏi nhà.
Ở trong núi hôm nay trời có gió, ít mây. Mây chuyển chỗ nhanh chóng trên bầu trời. Trong lúc thằng bé đi qua hiên, thời tiết thay đổi đột ngột hai lần: đang nắng chói chang trở thành u ám đến khó chịu. Thằng bé cảm thấy đầu nó nhức nhối vì thời tiết thay đổi đột ngột. Cơn gió mạnh thốc sau lưng, khói từ đống lửa tạt vào mặt. Mắt cay sè. “Hôm nay chắc là cả xóm giặt quần áo.” – thằng bé nghĩ bụng, đống lửa thường được nhóm lên ở sân trong ngày tổng vệ sinh quần áo, để đun nước cho cả ba nhà bằng cái chảo đồ sộ đen sì. Một người không nâng nổi cái chảo lớn đó. Già Bêkây cùng cô Gungiaman hợp sức khiêng nó lên.


Thằng bé thích dịp tổng vệ sinh quần áo. Thứ nhất, đống lửa ở bếp ngoài trời, có thể nghịch lửa được, không như ở trong nhà. Thứ hai, phơi phóng quần áo đã giặt cũng là chuyện rất thú vị. Vải trắng, xanh, đỏ phơi trên dây làm sàn đẹp hẳn lên. Thằng bé còn thích lên đến gần những quần áo giăng trên giây, áp má vào mặt vải ướt.

 Lần này trong sân chẳng thấy có quần áo gì cả. Vậy mà lửa bốc đùng đùng dưới cái chảo lớn, hơi bốc nghi ngút từ cái chảo đang sôi, chất đầy ắp những tảng thịt lớn. Thịt đã chín: mùi thịt và mùi bếp lửa thơm lừng, làm ứa nước miếng. Già Bêkây mặc bộ áo váy mới màu đỏ, đi đôi ủng giả da mới, choàng chiếc khăn hoa trễ xuống vai, lúi húi trên đống lửa, hớt bọt váng bằng một cái muôi, còn ông Mômun quì gối cạnh già, lật giở những khúc củi đang cháy trong bếp.
 - Đây kìa, ông cháu đấy,- Xâyđăcmat nói với thằng bé.- Ta đi!

Và anh cất tiếng ê a:
Từ dãy núi màu hung, màu hung
Ta cưỡi con ngựa sắt hung đi tới,
Vừa đúng lúc đó Ôrôzơkun từ nhà kho ló ra. Đầu y cạo nhẵn, tay cầm chiếc rìu, tay áo xắn cao.
- Chú mày lẩn đi đâu mất mặt thế? – Y gọi Xâyđăcmat giọng dậm doạ - Khách đang bổ củi kia kìa, - Y hất đầu về phía người lái xe đang bổ khúc củi. – Vậy mà chú mày lại hát với hổng.
- Vâng được, tôi làm nhoáy cái là xong thôi mà. – Xâyđăcmat nói cho Ôrôzơkun hài lòng và đi về phía người lái xe. – Nào, để tôi làm, người anh em.

Còn thằng bé tới gần ông nó đang quì gối cạnh bếp. Nó tới gần ông từ phía sau lưng.
-Ata.? – Nó gọi.
Ông không nghe thấy.
 -Ata, - Thằng bé nhắc lại và chạm vào vai ông.
Ông già ngoảnh lại và thằng bé không nhận ra ông. Ông cũng say. Thằng bé không thể nhớ được có lần nào nó đã thấy ông dù chỉ là hơi chuếch choáng hơi men. Nếu có xảy ra chuyện như thế thì chỉ là ở nơi nào khác, trong đám tang các ông già Ixxưc-kun, tại đó người ta mời rượu vôtka tất cả mọi người, ngay cả đàn bà. Nhưng bỗng dưng như thế này thì đấy là chuyện chưa từng xảy ra với ông.

Ông già nhìn thằng bé chằm chằm, cái nhìn xa vắng, kì dị, ngây dại. Mặt ông nóng bừng và đỏ gay, và khi nhận ra cháu, mặt ông càng đỏ hơn. Mặt đỏ bừng lên rồi tái nhợt đi ngay. Ông vội vã đứng lên.
- Cháo bảo gì, hả? – Ông nói bừng giọng khàn khàn và ôm ghì cháu vào người. – Cháu bảo gì, hả? Cháu bảo gì? – Ngoài mấy tiếng đó, ông không thốt lên được câu gì khác, dường như đã mất tiếng nói.
Sự xúc động của ông truyền sang thằng bé.
- Ông ốm ư, ata? – Thằng bé hỏi, giọng lo lắng.
- Không, không. Ông chẳng làm sao cả, thế thôi. – Ông Mômun nói lí nhí. – Cháu đi đi, đi dạo đi một lúc. Còn ông phải trông bếp củi ở đây, chính cái ấy...

Ông gần như đẩy cháu ra và dường như quay lưng lại với toàn thế giới, lại quay mặt vào bếp. Ông quỳ gối và không ngoái lại, không nhìn đi đâu, chỉ bận bịu với ý nghĩ riêng của mình và với đống lửa. Ông già không thấy thằng cháu đứng tại chỗ một lúc, rồi đi trong sân, tới chỗ Xâyđăcmat đang bổ củi.

Thằng bé không hiểu có chuyện gì xảy đến với ông và có chuyện gì xảy ra trong sân. Mãi tới lúc đến gần nhà kho nói mới để ý thấy một đống thịt tươi đỏ lòm to lù lù chất trên tấm da trải trên đất, mặt lông xuống dưới. Ở mép tấm da còn rỉ ra những dòng máu nhợt nhạt. Cách đấy một quãng, chỗ người ta vứt những thứ bỏ đi, một con chó đang gầm gừ lôi cỗ lòng. Cạnh đống thịt, một người lạ, thân hình to lớn, ngồi xổm, nom lù lù như một khối đá tảng, mặt gã đen nhẻm. Đấy là Kôkêtai. Gã và Ôrôzơkun cầm dao chia thịt. Điềm tĩnh, thong thả, họ quẳng những khúc xương to dính thịt ra những chỗ khác nhau trên tấm da căng rộng.

- Khoái thật! Mùi thơm tuyệt! – Gã mugich vạm vỡ, mặt đen ngửi mùi thịt, nói bằng giọng trầm.
- Lấy đi, lấy đi, vứt vào đống của bác đi. – Ôrôzơkun nói với ông khách, tỏ ra rộng rãi. – Thượng đế ban cho chúng ta con này trong đàn của Ngài, nhân dịp bác tới đây. Không phải ngày nào cũng có dịp may thế này.

Ôrôzơkun vừa làm vừa thở phì phò, chốc chốc lại đứng lên, vuốt cái bụng căng tròn, như thể đã ních đầy một món gì đó. Có thể thấy ngay là y đã nốc nhiều rượu. Y khó thở, hơi thở khò khè, và ngật đầu ra sau để lấy hơi. Khuôn mặt bự thịt như cái vú bò của y bóng nhẫy lên vì đắc ý và no nê.


Thằng bé sững sờ, lạnh toát cả người khi nó thấy cái đầu hươu Maran có sừng dưới chân tường nhà kho. Cái đầu bị chặt rời ra lăn lóc trong đám bụi thấm những vệt máu giọt thẫm đen. Nom nó từa tựa như một gốc cây cong queo bị hất sang bên đường. Nằm lăn lóc cạnh cái đầu là bốn cái chân có móng bị chặt đứt ở khớp đầu gối.

Thằng bé kinh hãi nhìn cảnh tượng khủng khiếp ấy. Nó không tin vào mắt mình nữa. Trước mặt nó là cái đầu Mẹ Hươu Sừng… Nó muốn chạy khỏi đây, nhưng đôi chân không tuân theo ý nó. Nó đứng nhìn cái đầu chết,đã biến dạng hẳn đi của con hươu Maran cái lông trắng. Chính con hươu hôm qua còn là mẹ Hươu Sừng, hôm qua còn nhìn nó từ bờ bên kia bằng cái nhìn hiền từ chăm chú, hôm qua thằng bé đã tưởng tượng mình nói chuyện với chính hươu mẹ này, đã cầu khẩn hươu mẹ dùng sừng đem đến cho già Bêkây chiếc nôi thần có chuông treo. Tất cả những cái đó bỗng nhiên biến thành đống thịt không có hình thù, tấm da lột, những cẳng chân bị chặt và cái đầu bị vứt ra kia.

Nó nên bỏ đi là phải, nhưng nó vẫn đứng ngây ra như hoá đá, không hiểu được tất cả những chuyện đó đã xảy ra như thế nào và tại sao lại như thế. Gã mugich lực lưỡng mặt đen ngồi chia thịt dùng mũi dao nhọn thọc lấy quả bầu dục trong đống thịt và đưa cho thằng bé.
- Cầm lấy, chú bé, đem mà nướng than, ngon lắm nhé! – gã nói.
Thằng bé không động đậy.
- Cầm lấy! – Ôrôzơkun ra lệnh.

Thằng bé giơ tay ra mà không hề cảm thấy tay mình đang làm gì, và bây giờ nó đứng thẫn ra, bàn tay lạnh giá nắm chặt quả bầu dục mềm mại còn ấm của Mẹ Hươu Sừng. Lúc đó, Ôrôzơkun cầm sừng nhấc đầu con hươu trắng lên.
- Ôi, nặng quá! – Y xách bổng lên, đưa đi đưa lại. – Chỉ riêng cỗ sừng cũng bao nhiêu kí rồi.
Y đặt cái đầu ghế nghiêng lên khúc gỗ, cầm lấy rìu và bắt đầu chặt để tách cỗ sừng ra khỏi sọ.
- Cỗ sừng chúa quá! – Y vừa nói vừa chém phập lưỡi rìu vào gốc sừng, tiếng lắc rắc nghe rõ mồn một. – Chúng tao kiếm cái này cho ông mày đấy. – Y nháy mắt với thằng bé. – Khi nào ông già qua đời, chúng ta sẽ đặt cỗ sừng lên mộ ông. Bấy giờ thử xem kẻ nào dám bảo chúng ta không kính trọng ông cụ. Kính trọng quá đi chứ! Được cỗ sừng như thế này thì dẫu có chết ngay hôm nay cũng hả dạ! – Y vừa cười hô hố vừa nhắm chỗ bổ rìu.
Cỗ sừng không chịu thua. Thì ra chặt được nó không phải dễ. Say rượu, Ôrôzơkun, chặt không đúng chỗ, vì thế y nổi khùng. Cái đầu trật khỏi khúc gỗ, rơi xuống. Thế là Ôrôzơkun vung rìu bổ vào cái đầu trên mặt đất. Cái đầu bắn văng đi, y cầm rìu đuổi theo.

Thằng bé run rẩy, mỗi lần như thế nó lùi lại một bước, nhưng nó không đủ sức bắt mình rời khỏi chống này. Như trong cơn ác mộng, một sức mạnh khủng khiếp và khó hiểu khiến nó bị chôn chân tại chỗ, nó đứng ngây ra và ngạc nhiên vì con mắt lờ đờ, không chớp của Mẹ Hươu Sừng chẳng hề tránh né chiếc rìu. Con mắt không chớp, không nheo lại vì sợ hãi. Cái đầu đã bê bến bùn đất từ lâu, nhưng con mắt vẫn trong trẻo, và dường như vẫn nhìn thế giới với vẻ ngạc nhiên câm lặng, ngưng đọng như lúc cái chết chợt đến với nó. Thằng bé sợ Ôrôzơkun say rượu sẽ bổ trúng con mắt.
Sừng vẫn không rời ra. Ôrôzơkun mỗi lúc một mất bình tĩnh, trở nên hung hãn, và không còn phân biệt gì nữa, cứ chém bừa vào cái đầu, bổ cả bằng sống và lưỡi rìu.
- Như thế thì làm gãy sừng mất. Đưa tôi nào. – Xâyđăcmat tới gần.
- Xê ra! Ta tự làm lấy! Gãy thế nào được, nói láo! – Ôrôzơkun thở hổn hển, vung rìu.
- Thôi thì tuỳ ông, - Xâyđăcmat nhổ bọt, rồi đi về nhà mình.
 Gã mugich vạm vỡ mặt đen đi theo anh ta, lễ mễ vác bao đựng phần thịt của mình. 

Ôrôzơkun tiếp tục tùng xẻo đầu Mẹ Hươu Sừng ở sau nhà kho. Có thể cho rằng y đang làm một việc trả thù mà y hằng mong đợi từ lâu.
- À, mày! Đồ khốn kiếp! – miệng sùi bọt mép, y dùng mũi ủng đá cái đầu, tuồng như cái đầu chết có thể nghe được tiếng nói của y. - Ồ không, láo khoét! – Y cầm rìu xông tới liên tiếp. – Tao mà không trị được mày thì tao không đáng sống nữa! Cho mày biết tay này! Cho mày biết tay này – Y ra sức vung rìu chém lấy chém để.
 Cái sọ nứt răng rắc, mảnh xương văng tứ tung.
Thằng bé kêu lên một tiếng thất thanh khi lưỡi rìu bất ngờ chém ngang con mắt. Từ ổ mắt vỡ toác, một chất nước đặc sệt, thẫm màu ứa ra. Con mắt đã chết, biến mất, chỉ còn là một lỗ hổng trống rỗng…
- Đầu rắn gấp mười thế này ta cũng bổ vỡ được! Sừng cứng gấp mười lần thế này ta cũng bẻ gãy như thường! – Ôrôzơkun gầm gừ trong cơn tức tối và căm thù man rợ đối với cái đầu vô tội này.
Cuối cùng y đã bổ vỡ được cái sọ ở đỉnh và ở trán. Thế là y quẳng rìu đi, hay tay chộp lấy cỗ sừng, dùng chân đạp gí cái đầu xuống đất, hung hãn ra sức vặn cỗ sừng. Y vặn cho nó bật ra, và cỗ sừng kêu răng rắc như đám rễ cây bị vặn đứt. Đấy chính là cỗ sừng mà thể theo lời cầu khẩn của thằng bé, lẽ ra Mẹ Hươu Sừng sẽ treo chiếc nôi thần lên đó để đem tới cho Ôrôzơkun và già Bêkây…

 Thằng bé choáng váng. Nó quay đi, bỏ rơi quả bầu dục xuống đất và chậm chạp lê bước dời khỏi nơi này. Nó rất sợ là nó sẽ ngã hay ói mửa ngay tại đây, trước mắt mọi người. Mặt tái mét, mồ hôi lạnh nhơm nhớp trên trán, nó đi qua cạnh cái bếp đang bùng bùng ngọn lửa, ở đó hơi nóng đang cuồn cuộn bốc lên từ chiếc chảo và ông Mômun khốn khổ của nó vẫn như trước, ngồi quay lưng lại với cả thế giới, quay mặt vào bếp. Thằng bé không muốn làm phiền ông. Nó muốn mau mau lần về tới giường, đi nằm, trùm chăn kín đầu. Không nhìn, không nghe gì hết. Quên đi…

Không dè nó lại gặp già Bêkây từ phía trước đi tới. Mặc diện một cách lố lăng, nhưng mặt vẫn đầy những vết thâm tím do trận đòn của Ôrôzơkun để lại, thân hình gầy nhom và vui vẻ không đúng lúc, hôm nay già tất tưởi lo liệu cho “bữa thịt trọng đại”.
- Cháu làm sao thế? – Bêkây giữ thằng bé lại.
- Cháu nhức đầu. – Thằng bé nói.
- Cháu yêu quí của già, cháu ốm đây mà. – đột nhiên cảm thấy lòng dạt dào trìu mến, già Bêkây nói và hôn thằng bé tới tấp.

Bêkây cũng say rượu. Người chị ta cũng sặc sụa mùi vôtka đáng ghét.
- Thằng bé đau đầu. – Chị ta lầm bầm với giọng cảm động. – Cháu thân thương của già? Chắc cháu muốn ăn phải không?
- Không, cháu không muốn. Cháu muốn đi nằm.
- Thế thì ta đi đi, ta đi đi, già sẽ thu xếp chỗ cho cháu nằm. Tội gì cháu đi nằm một thân một mình. Mọi ngưi sẽ có mặt đầy đủ ở nhà già. Cả khách, cả người nhà. Thịt cũng xông rồi mà. – Và Bêkây lôi thằng bé theo.

Khi Bêkây và thằng bé đi qua bếp, Ôrôzơkun ló ra từ sau nhà kho, mặt nhễ nhại mồ hôi và đỏ như cái vú bị viêm. Y đắc chí quẳng xuống cạnh ông Mômun cỗ sừng hươu Maran đã chặ rời ra. Ông già nhỏm dậy.
Không nhìn ông già, Ôrôzơkun nhất xô nước lên và dốc ngược cái xô trên đầu, vừa dội nước vừa uống.
- Bây giờ ông có thể chết được rồi đấy. – Gã nói nhát gừng, ngừng uống, rồi lại áp mặt vào xô nước.
Thằng bé nghe thấy ông nó lắp bắp:
- Cám ơn con, cảm ơn. Bây giờ dẫu có chết cũng không đáng sợ. Đúng thế, như vậy là ta được trọng vọng, được tôn kính…
 - Cháu về nhà đây. – Thằng bé nói, cảm thấy toàn thân bủn rủn.


Già Bêkây không nghe.
- Chẳng tội gì cháu lại nằm nhà một mình. – và già gần như lôi thằng bé vào nhà, đặt nó nằm trên chiếc giường trong góc nhà.

Trong nhà Ôrôzơkun, tất cả đã sẵn sàng cho bữa ăn. Mọi món đã nấu nướng xong cả. Bà và Gungiaman sôi nổi làm tất cả những việc đó. Già Bêkây chạy đi chạy lại ở sân, giữa nhà và bếp. Trong lúc chờ đợi bữa thịt long trọng, Ôrôzơkun và gã Kôkêtai vạm vỡ mặt đen dùng tạm chút trà tiêu khiển. Họ nửa nằm nửa ngồi trên những tấm chăn màu, khuỷu tay tì lên những chiếc gối. Cả hai lập tức đều ra bộ oai vệ và cảm thấy mình như những ông hoàng. Xâyđăcmat rót trà ít một vào bát cho họ.


Còn thằng bé nằm im thít trên giường, toàn thân tê dại trong trạng thái căng thẳng. Nó lại ớn rét. Nó muốn trở dậy và lánh ra chỗ khác, nhưng nó sợ rằng chỉ cần dời khỏi giường là nó ói mửa liền. Vì thế nó quằn quại cố giữ cái cục mắc trong họng. Nó không dám động đậy lần nữa.

Lát sau, mấy người đàn bà gọi Xâyđăcmat ra sân. Rồi anh ta xuất hiện ở cửa với một cái bát tráng men cực to đầy tú hụ thịt bốc khói. Anh ta bê cái bát thịt đó một cách khó nhọc và đem đến đặt trước mặt Ôrôzơkun và Kôkêtai. Mấy người đàn bà theo sau bưng vào những món ăn khác nữa.
 Mọi người bắt đầu ngồi vào chỗ, chuẩn bị dao và đĩa. Trong lúc đó, Xâyđăcmat rót vôtka vào cốc.
- Chỉ huy đám vôtka này là tôi, - Anh ta cười hô hố, nghiêng đầu chỉ mấy cái chai trong góc nhà.

Ông Mômun tới sau cùng. Hôm nay ông già có một bộ dạng kì lạ, thảm hại khác thường. Ông muốn ngồi ghế vào một chỗ nào bên cạnh, nhưng gã Kôkêtai vạm vỡ mặt đen dỏ ra rộng rãi, bảo ông cụ ngồi cạnh gã.
- Cụ đến đây, ăcxakan.
- Cảm ơn, chúng tôi ngồi đây, chúng tôi là người nhà mà. – ông Mômun toan từ chối.
 - Nhưng cụ là người cao tuổi nhất, - Kôkêtai nài và kéo ông cụ ngồi giữa hắn với Xâyđăcmat. – Acxakan ạ, chúng ta sẽ uống rượu mừng sự thành công này của cụ. Mời cụ lên tiếng trước.

Ông Mômun ngập ngừng hắng giọng.
- Chúc cho sự hoà thuận trong nhà này. – Ông nói một cách gượng gạo. - Ở đâu có hoà thuận thì ở đấy có hạnh phúc, các con ạ.
- Đúng thế, đúng thế! – Mọi người hùa theo, dốc ngược cốc rượu vào miệng.
- Sao lại thế, cụ? Không, như thế không ổn! Cụ chúng mừng hạnh phúc cho rể và con gái, vậy mà chính cụ lại không uống. – Kôkêtai trách ông Mômun, còn ông cụ có vẻ bối rối.
- À vâng, nếu là để chúc mừng hạnh phúc thì tôi uống cũng được. – Ông già vội nói.

Trước con mắt ngạc nhiên của mọi người, ông tợp một hơi gần hết cốc vôtka đầy, và choáng váng, ông lúc lắc mái đầu già nua.
- Giỏi lắm!
- Ông già của chúng ta thật khác người!
- Ông già của chúng ta cừ khôi lắm!
 
Tất cả đều cười, tất cả đều hài lòng, tất cả đều khen ngợi ông già.Trong nhà nóng bức và ngột ngạt. Thằng bé nằm trên giường, lòng tràn ngập nỗi day dứt nặng nề, luôn luôn buồn nôn. Nó nằm nhắm mắt và nghe thấy những người say rượu nhai nhóp nhép, gặm sồn sột, hít khìn khịt, ngốn nuốt thịt Mẹ Hươu Sừng. Họ mời nhau những miếng ngon, chạm những chiếc cốc lem luốc với nhau, bỏ những khúc xương đã gặm vào bát.
- Không phải là thịt thường, mà là thịt ngựa non! – Kôkêtai chép môi, khen ngợi.
- Sống trong núi mà không chén thứ thịt như thế này thì thật ngờ nghệch, chúng tôi đâu phải là đồ ngốc. – Ôrôzơkun nói.
- Đúng, chính vì thế ta mới ở đây. – Xâyđăcmat phụ hoạ.

Mọi người đều khen thịt Mẹ Hươu Sừng: cả bà, cả già Bêkây, cả Gungiaman, thậm chí cả ông Mômun. Thằng bé cũng được người ta dúi cho một đĩa thịt và những thức ăn khác nữa. Nhưng nó từ chối, và thấy nó khó ở, những người say rượu để nó yên.

Thằng bé nghiến chặt răng nằm yên. Nó có cảm giác rằng như thế dễ nén cơn buồn nôn hơn. Nhưng nó càng đau khổ hơn vì thấy rõ sự bất lực của mình: nó không đủ sức làm một điều gì để trừng phạt những người này, những người đã giết Mẹ Hươu Sừng. Trong cơn giận chính đáng và trẻ con của nó, trong lúc tuyệt vọng, thằng bé nghĩ ra những cách trả thù khác nhau, tựa hồ như nó có thể trừng phạt họ, bắt họ phải hiểu là họ đã phạm một tội ác ghê gớm như thế nào. Nhưng nó chẳng nghĩ được cách gì hay hơn ngoài cách tưởng tượng đến việc cầu cứu Kulubêc. Phải, chính anh thanh niên mặc áo khoác ngắn quân nhân cùng với những người lái xe trẻ tuổi đánh xe đi lấy cỏ khô trong đêm bão tuyết ấy. Trong tất cả những người thằng bé biết, đấy là người duy nhất có thể khuất phục được Ôrôzơkun, nói đốp vào mặt y tất cả sự thật.

… Nghe thằng bé gọi, anh phóng cam-nhông tới, nhảy ra khỏi buồng lái, khẩu tiểu liên nhăm nhăm:
- Họ đâu?
- Kia ạ.
Hai chú cháu chạy vào nhà Ôrôzơkun, xô bật tung cửa.
- Đứng im! Giơ tay lên! – Từ ngưỡng cửa, Kulubêc ra lệnh, giọng hăm doạ, tay chĩa tiểu liên.
Tất cả đều bàng hoàng. Họ ngây ra vì sợ, ai ngồi đâu nguyên đấy. Những miếng thịt mắc trong cổ họng họ. Tay nhờn mỡ cầm những khúc xương đang gặm, má và miệng nhờn mỡ, thịt no rượu say, họ thậm chí không động cựa được nữa.
- Này, đứng lên, tên súc sinh! – Kulubêc gí tiểu liên vào thái dương Ôrôzơkun. Còn y run như cầy sấy, sụp xuống chân Kulubêc, nói lắp bắp.
- Xi-xi-in rủ lòng-lòng thư-ương, xin đừng-đừng gi-giết t-tôi!

Nhưng Kulubêc một mực không khoan nhượng.
- Đi ra, đồ súc sinh! Mày đến ngày tận số rồi! – Anh đá một cú trời giáng vào cái mông béo mỡ của Ôrôzơkun, buộc y phải đứng dậy, ra khỏi nhà.
Tất cả những người có mặt đều hoảng sợ và im thin thít, theo ra sân.
- Đứng sát vào tường! – Kulubêc ra lệnh cho Ôrôzơkun. – Vì mày đã giết Mẹ Hươu Sừng, vì mày đã chặt cổ sừng mẹ dùng để mang chiếc nôi, mày phải chết.
 Ôrôzơkun ngã nhào xuống đất bụi. Y bắt đầu bò, rú lên, rên rỉ:
 - Xin đừng giết tôi, tôi chẳng có con cái gì cả. Tôi chỉ có một một mình trên đời. Tôi chẳng có con trai, cũng chẳng có con gái…

Thói kiêu ngạo, vênh váo của y biến đâu mất rồi! Một tên hèn nhát thảm hại, mạt hạng. Thứ người như thế thậm chí người ta không bõ giết…
- Thôi được, ta chẳng thèm giết hắn làm gì, - Thằng bé nói với Kulubêc. – Nhưng phải đuổi hắn cút xéo khỏi nơi đây và bảo hắn không bao giờ được quay trở lại nữa. Ở đây không cần đến hắn. Đuổi hắn đi.
Ôrôzơkun đứng lên, xốc lại quần, và không dám ngoái nhìn lại, lật đật chạy đi, thân hình béo ị, phục phịch, chiếc quần galifê xệ xuống. Nhưng Kulubêc chặn y lại:
- Đứng lại! Chúng ta nói với ngươi một lời cuối cùng. Ngươi sẽ không bao giờ có con. Ngươi là kẻ độc ác và vô dụng. Ở đây chẳng ai ưa ngươi. Rừng không ưa ngươi, không một cái cây nào, thậm chí không một ngọn cỏ nào ưa ngươi. Ngươi là tên phát xít. Cút đi và không bao giờ được vác mặt về đây nữa. Xéo nhanh chân lên!
Ôrôzơkun chạy thẳng một mạch, không hề ngoái cổ lại.
- Snen! Snen! – Kulubêc cười ha hả tống tiễn y đi và để doạ y, anh bắn chỉ thiên một tràng tiểu liên.
Thằng bé vui sướng và hoan hỉ. Khi Ôrôzơkun mất dạng, Kulubêc nói với tất cả những người khác đang đứng ở cửa, xem ra họ có vẻ bối rối:
 - Sao các ông các bà lại chung sống với một kẻ như thế? Các ông các bà không thấy hổ thẹn sao?
Thằng bé cảm thấy nhẹ nhõm. Thế là đã thực hiện được một việc xét xử công bằng. Và nó tin vào mơ ước cảu mình đến nỗi nó quên bẵng nó đang ở đâu, nhân dịp gì mà người ta đánh chén trong nhà Ôrôzơkun.

… Tiếng cười rộ lên lôi nó trở lại từ trạng thái khoan khoái ấy. Thằng bé mở mắt, lắng nghe. Ông Mômun không còn ở trong phòng. Ông ra ngoài, chắc là đi đâu có việc gì đó. Đàn bà thu dọn bát đĩa. Người ta chuẩn bị bưng trà lên. Xâyđăcmat đang lớn tiếng kể chuyện gì không rõ. Những người ngồi đấy cười, nghe anh ta kể.
- Rồi sao nữa?
- Kể đi!
- Này, nghe đây, cậu kể đi, kể lại lần nữa đi, - Ôrôzơkun cười lăn lộn, yêu cầu. – Lão nói về việc ấy như thế nào? Cậu doạ lão ra sao. Ôi, tôi không sao nhịn được cười!

- Thế này nhé. – Xâyđăcmat vui lòng kể lại câu chuyện lần nữa. – Chúng tôi vừa mới cho ngựa đến gần những con hươu Maran, còn chúng đứng ở rìa rừng, ba con cả thảy. Chúng tôi vừa buộc ngựa vào cây xong thì ông già chộp lấy tay tôi. Ông cụ nói: “Chúng ta không thể bắn hươu Maran được. Chúng ta là người Bugu, con cháu của Mẹ Hươu Sừng mà!” Ông cụ nhìn tôi, nom cụ cứ như đứa trẻ thơ. Mắt cụ van vỉ. Còn tôi, thật buồn cười đến chết được, chỉ muốn cười lăn ra. Nhưng tôi không cười. Trái lại, tôi làm bộ nghiêm trang, nói: “Sao thế, bố? Bố muốn vào tu chắc?” – “Không.” – ông cụ nói. “Bố nên biết rằng những chuyện hoang đường ấy người ta bịa ra từ thời tăm tối dưới quyền thống trị của các bai, chỉ cốt để doạ dân nghèo đấy thôi!” Thế là ông cụ há hốc mồm ra: “Anh nói gì lạ thế?” Tôi đáp: “Chính thế đấy, bố vứt quách câu chuyện đó đi, không thì con sẽ không nể bố già cả nữa đâu, con sẽ viết đơn tố cáo bố với cơ quan có trách nhiệm”.

 - Ha-ha-ha! – Những người ngồi đây nhất loạt phá lên cười.
 Ôrôzơkun cười nhiều hơn ai hết. Y cười hô hố, khoái chí ra mặt

- Thế rồi chúng tôi lên đến gần. Loài thú khác thì đã nhảy biến đi từ lâu, không còn tăm tích đâu nữa, còn những con hươu Maran dỡ khôn dở dại này chẳng chạy gì cả, dường như chúng không sợ chúng tôi. Ờ được, càng tốt, - Xâyđăcmat say rượu kể chuyện, ra chiều khoe khoang. – Tôi cầm súng đi trước. Ông già đi sau. Tôi bỗng cảm thấy nghi ngại. Cả đời tôi chưa hề bắn lấy một con chim sẻ. Mà đây là việc quan trọng. Tôi mà bắn trượt thì chúng sẽ rông tuốt vào rừng, có mà tìm khướt. Có giỏi thì cứ đuổi theo chúng. Chúng sẽ vượt đèo sang bên kia cho mà xem. Làm thế ích gì cho ai, mồi săn như thế mà bỏ lỡ hay sao? Ông già của chúng ta là người đi săn, hồi xưa ông đã từng hạ một con gấu. Tôi bèn bảo ông cụ: “Cụ ơi, súng đây, cụ bắn đi!” Ông cụ nhất định không chịu! Ông cụ bảo: “Anh bắn đi”. Tôi bảo ông cụ: “Nhưng con đang say rượu mà”. Tôi lảo đảo, tuồng như đứng không vững. Thì chính ông cụ đã thấy lúc kéo được cây gỗ dưới sông lên, tôi cùng với các bác đánh ngã một chai rượu mà. Vì thế tôi mới giả vờ say.

 - Ha-ha-ha!...
- Tôi nói: “Con bắn thì thế nào cũng trượt, hươu Maran sẽ chạy mất, nó không trở lại lần thứ hai nữa đâu. Mà ông con ta không nên trở về tay không. Chính ông biết đấy. Về tay không thì coi chừng. Chúng ta được phái đến đấy để làm gì?”. Ông cụ lặng thinh, nhưng không cầm lấy súng. Tôi nói: “Thôi tuỳ ông”. Tôi bỏ súng xuống và làm như định bỏ đi. Ông cụ theo tôi. Tôi nói: “Con thì con chẳng cần, Ôrôzơkun có đuổi con thì con xin vào làm ở nông trường quốc doanh. Còn ông, ông đi đâu lúc tuổi già này?”. Ông cụ lặng thinh. Thế là, để cho mùi mẫn hơn nữa, tôi khe khẽ hát:
Từ dãy núi màu hung, màu hung.
Tôi cưỡi con ngựa sắc hung đi tới
Ôi hỡi thương gia áo hung, mở cửa ra!..


- Ha-ha-ha!...

- Ông cụ tin là tôi say thực. Ông cụ đi lấy súng. Tôi cũng quay lại. Trong lúc chúng tôi cãi cọ, hươu Maran đã ra xa hơn một chút. Tôi nói: “Này, ông cẩn thận đấy, kẻo chúng bỏ đi thì đuổi không kịp đâu. Bắn đi, nhân lúc chúng còn chưa hoảng sợ”. Ông già cầm lấy súng. Chúng tôi bắt đầu lên đến gần. Còn ông cụ vẫn lẩm nhẩm như người dở dại: “Tha thứ cho con, hỡi Mẹ Hươu Sừng, xin Mẹ tha thứ cho con…” Còn tôi nhắc lại với ông cụ: “Cẩn thận đấy nhé, ông mà bắn trượt thì ông cứ chạy theo hươu Maran đi đâu thì đi, tốt hơn hết là đừng trở về nữa”.

- Ha-ha-ha!

 Trong không khí chuyếnh choáng giữa những người say rượu đang cười hô hố, thằng bé càng cảm thấy nóng bức và ngột ngạt hơn, cơn đau nở phình ra, không chứa vừa trong đầu làm cho đầu muốn vỡ toác ra. Nó có cảm giác như có kẻ nào dùng chân đá vào đầu nó, có kẻ nào dùng rìu bổ vào đầu nó. Nó có cảm giác như có kẻ nào vung rìu chực bổ vào mắt nó, và nó nguẩy đầu, cố tránh né. Đang mệt lả vì nóng, nó bỗng thấy mình ở trong dòng sông lạnh giá. Nó đã biến thành cá. Đuôi, thân, vây, tất cả đều là cá, chỉ có đầu vẫn là đầu nó, mà lại đau nhức. Nó bơi trong khoảng mát lạnh dìu dịu tăm tối ngầm dưới nước và nghĩ rằng bây giờ nó sẽ mãi mãi là cá và không bao giờ trở lại núi nữa. “Ta sẽ không trở về, - Nó tự nói với mình. – Làm cá còn hơn, làm cá còn hơn…”


Không ai nhận thấy thằng bé từ trên giường tụt xuống và ra khỏi nhà. Nó vừa kịp rẽ vào góc nhà là ói mửa liền. Thằng bé vịn vào tường, rên rỉ, khóc qua làn nước mắt, nó nức nở nghẹn ngào, lẩm bẩm:
- Không, thà làm cá còn hơn. Ta sẽ bơi đi nơi khác. Thà ta làm cá còn hơn.

Còn trong nhà Ôrôzơkun, phía trong cửa sổ, người ta cười hô hố và gào thét bằng giọng say rượu. Tiếng cười man rợ ấy làm thằng bé ù tai, khiến nó đau đớn và khổ sở không thể chịu nổi. Nó tưởng chừng như nó buồn nôn vì nghe thấy tiếng cười hô hố quái đản ấy. Lát sau trấn tĩnh lại, nó đi qua sân. Sân vắng tanh. Cạnh cái bếp đã tắt, thằng bé bất chợt thấy ông Mômun say như chết. Ông già nằm đây, trong bụi đất, cạnh cỗ sừng đã bị chặt của Mẹ Hươu. Con chó đang gặm một ảnh đầu hươu. Ngoài ra không có ai.
Thằng bé cúi xuống gần ông, lay vai ông.

- Ata, ông cháu ta về nhà đi, - Nó nói. – Về đi.

Ông già không đáp, ông không nghe thấy gì, ông không thể ngẩng đầu lên được. Vả lại, bây giờ ông biết trả lời thế nào, biết nói gì?

- Dậy đi, ata, ông cháu ta về nhà đi, - Thằng bé nài nỉ.

 Nào ai biết, với đầu óc trẻ thơ của nó, nó có hiểu được chăng, hay không hề ngờ rằng ông nó nằm đây để đền nợ về câu chuyện hoang đường của mình về Mẹ Hươu Sừng, rằng do bị cưỡng ép, ông đã giết chết những gì mà chính ông đã gieo vào tâm hồn thằng bé khiến nó suốt đời không quên – ông đã xúc phạm đến lòng tôn kính tổ tiên, đến lương tâm và những lời dạy bảo của chính ông, nó có biết chăng rằng ông làm việc đó là vì người con gái khốn khổ của ông, vì nó, đứa cháu trai của ông…
Và bây giờ, ngã gục vì đau xót và nhục nhã, ông già nằm như người bị giết, mặt úp sấp, không đáp lời thằng bé.

Thằng bé ngồi xuống cạnh ông, thử lay ông.
- Ata, ông cất đầu lên đi, - thằng bé nài. Nó nom tái mét, cử động yếu ớt, tay và môi run run. – Ata, cháu đây mà. Ông có nghe thấy không?. – Nó nói. – Cháu khó chịu trong người lắm. – Nó oà khóc. – Cháu nhức đầu, nhức nhối lắm.

Ông già rên lên, động đậy, nhưng không thể tỉnh lại.
- Ata, thế chú Kulubêc sẽ đến chứ? – Thằng bé bỗng hỏi qua hàng nước mắt. – Ông nói đi, chú Kulubêc sẽ tới chứ? – Nó sờ mó khắp người ông.

Nó làm cho ông phải trở mình nằm nghiêng và nó giật nảy người khi khuôn mặt ông già say rượu quay về phía nó, khuôn mặt bết bùn và bụi đất, với chòm râu thảm hại rối bù, và lúc ấy thằng bé tưởng như thấy cái đầu hươu Maran trắng vừa nãy bị Ôrôzơkun vằm nát bằng rìu. Thằng bé sợ hãi lùi lại, dời khỏi ông và thốt lên:
- Cháu sẽ thành cá. Ông nghe thấy không, ata, cháu sẽ bơi đi. Khi nào chú Kulubêc tới, ông bảo chú ấy rằng cháu đã thành cá, ông nhé.

Ông già không trả lời gì cả.

Thằng bé lần bước đi tiếp. Nó ra sông. Và bước thẳng xuống nước…

Chưa ai biết thằng bé đã thành cá bơi đi trong dòng sông. Ở sân vang lên tiếng hát của người say:

Từ dãy núi gù, núi gù
Ta cưỡi con lạc đà có bướu đi tới.
Ơi hỡi thương nhân gù, mở cửa ra,
Chúng ta sẽ uống rượu vang đắng!...


Em đã bơi đi. Em không chờ được Kulubêc. Đáng tiếc là em không chờ được Kulubêc. Tại sao em không chạy lên đường cái. Giá như em chạy một lúc lâu trên đường cái thì thế nào em cũng gặp chú ấy. Em sẽ nhận ra ô-tô của chú ấy từ xa. Chỉ cần em giơ một tay lên là chú ấy sẽ dừng lại ngay.
- Cháu đi đâu đấy? – Kulubêc sẽ hỏi.
- Cháu đến tìm chú! – Em sẽ đáp.

Chú ấy sẽ đỡ em lên buồng lái. Rồi hai chú cháu sẽ ngồi xe cùng đi. Em và Kulubêc. Còn phía trước, Mẹ Hươu Sừng phóng bước tên đường cái mà không ai nhìn thấy. Nhưng em nhìn thấy.

Vậy mà em đã bơi đi. Liệu em có biết rằng không bao giờ em có thể biến thành cá hay không. Em sẽ không thể bơi tới Ixxưc-kun, không thấy được con tầu trắng, và không thể nói với nó: “Chào ngươi, con tàu trắng, tao đây mà!”.

Giờ đây tôi chỉ có thể nói một điều: Em đã gạt bỏ cái mà tâm hồn trẻ thơ của em không chịu chấp nhận. Đấy là niềm an ủi của tôi. Em đã sống như một tia chớp, loé lên một lần rồi tắt lịm. Nhưng những tia chớp do bầu trời làm toé ra. Mà bầu trời thì vĩnh cửu. Đó cũng là niềm an ủi của tôi.

Còn một niềm an ủi nữa: tâm hồn trẻ thơ trong con người như cái mầm trong hạt, không có mầm thì hạt không bao giờ mọc lên được. Và bất kể những gì đang chờ đợi chúng ta ở trên đời, sự thật vẫn đời đời bất diệt, chừng nào con người còn sinh ra và mất đi…

Để vĩnh biệt em, tôi xin nhắc lại những lời của em, hỡi chú bé: “Chào ngươi, con tàu thuỷ trắng, ta đây mà!”.


Comments